Władysław Stanisław Reymont – biografia, życiorys i najważniejsze dzieła

Władysław Stanisław Reymont (właściwie Stanisław Władysław Rejment) to prozaik, nowelista i laureat literackiej Nagrody Nobla z 1924 roku – jedna z najbardziej barwnych postaci w historii polskiej literatury przełomu XIX i XX wieku. Przyszły noblista przyszedł na świat 7 maja 1867 roku w Kobielach Wielkich i przez całe życie balansował między twórczą wolnością a materialną koniecznością. Biografia noblisty to niezwykłe połączenie skrajnej biedy, nieposkromionej determinacji i literackiego geniuszu – historia człowieka, który z czeladnika krawieckiego wyrósł na jednego z najważniejszych pisarzy w dziejach literatury polskiej. Jego powieść "Chłopi" stała się arcydziełem Młodej Polski i do dziś pozostaje obowiązkową lekturą, tłumaczoną na dziesiątki języków.

Do góry

Najważniejsze informacje o Władysławie Stanisławie Reymoncie – w pigułce

Kategoria	Informacja
Data i miejsce urodzenia	7 maja 1867, Kobiele Wielkie
Data i miejsce śmierci	5 grudnia 1925, Warszawa
Epoka literacka	Młoda Polska
Najważniejsze utwory	"Chłopi", "Ziemia obiecana", "Komediantka", "Bunt", "Rok 1794"
Zawód/Rola	pisarz, prozaik, nowelista, laureat Nagrody Nobla
Rodzina	ojciec: Józef Rejment (organista); matka: Antonina z Kupczyńskich; żona: Aurelia Szabłowska (od 1902)

Do góry

Kalendarium życia i twórczości

• 1867 – Urodziny w Kobielach Wielkich k. Radomska.

• 1880 – Wysłany do Warszawy, by poznać zawód krawiecki.

• 1884 – Uzyskał stopień czeladnika; porzucił rzemiosło.

• 1890 – Podjął pracę jako dróżnik na Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.

• 1892 – Debiut literacki w "Głosie" i "Myśli"; zmiana nazwiska z Rejment na Reymont.

• 1899 – Wydanie "Ziemi obiecanej".

• 1900 – Wypadek kolejowy; uzyskanie wysokiego odszkodowania.

• 1902–1909 – Praca nad tetralogią "Chłopi", drukowaną w "Tygodniku Ilustrowanym".

• 1919 – Podróż do Stanów Zjednoczonych jako delegat rządu polskiego.

• 1924 – Literacka Nagroda Nobla za "Chłopów".

• 1925 – Śmierć w Warszawie; pochówek w Alei Zasłużonych na Powązkach.

Do góry

Życiorys Władysława Stanisława Reymonta – szczegółowa biografia

Dzieciństwo i edukacja

Stanisław Władysław Rejment urodził się 7 maja 1867 roku w Kobielach Wielkich. Jego ojciec, Józef Rejment, był człowiekiem oczytanym z wykształceniem muzycznym – pełnił obowiązki organisty w tuszyńskiej parafii, prowadził księgi stanu cywilnego i korespondencję proboszcza z władzami rosyjskimi. Matka pisarza, Antonina z Kupczyńskich, wywodziła się ze zubożałej szlachty krakowskiej i słynęła z talentu do opowiadania baśni i legend – to właśnie od niej przyszły noblista odziedziczył narracyjną wrażliwość.

Rodzice chcieli, by syn zdobył wykształcenie muzyczne i poszedł w ślady ojca, jednak mały Stanisław oblał egzamin organistowski i konsekwentnie unikał regularnej nauki. Dzięki protekcji ojca chłopiec trafił w 1880 roku do Warszawy, gdzie uczył się zawodu krawieckiego pod okiem szwagra – w 1884 roku uzyskał stopień czeladnika, jedyne formalne świadectwo nauki w całym jego życiu. W krawiectwie kariery nie zrobił i rychło obrał własną drogę.

Rozwój kariery i działalność społeczna

Porzuciwszy zawód krawiecki, Reymont zaangażował się w życie teatralne – dołączył do trupy aktorskiej i zaczął przemierzać kraj w wędrownych grupach teatralnych, chłonąc ludzkie charaktery i dialekty, które zaludniły jego późniejsze powieści. Teatr nie przyniósł mu środków do życia, więc podjął posadę dróżnika na Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, wielokrotnie zmieniając miejsca zamieszkania wraz z kolejnymi przydziałami służbowymi.

Reymont pracował na kolei przez kilka lat i przez cały ten czas gromadził materiał do przyszłych opowiadań – pierwsze wiersze pisał w wolnych chwilach między wartami. Około 1892 roku jego teksty trafiły do warszawskiego "Głosu" i krakowskiej "Myśli" – tak oficjalnie rozpoczęła się kariera literacka Reymonta. Właśnie wtedy Rejment przyjął pseudonim Władysław Stanisław Reymont – powody były złożone: chodziło zarówno o asekurację przed carską cenzurą, jak i o bardziej literackie, wizerunkowe brzmienie nowego nazwiska.

W karierze literackiej stał się jednym z głównych przedstawicieli realizmu z elementami naturalizmu, a dzięki twórczości literackiej utrzymywał kontakty środowiskowe z Żeromskim, Orzeszkową i Makuszyńskim. W 1905 roku, po ogłoszeniu manifestu konstytucyjnego przez cara Mikołaja II, był świadkiem rewolucji w Warszawie i opisał jej przebieg w "Kartkach z notatnika" na łamach "Tygodnika Ilustrowanego".

Przełomem okazał się poważny wypadek kolejowy 13 lipca 1900 roku – zderzenie dwóch pociągów Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej we Włochach pod Warszawą, w którym zginęło pięć osób, a wśród blisko czterdziestu rannych znalazł się Reymont. W raporcie lekarskim napisano, że pisarz doznał dwunastu złamanych żeber i innych kontuzji, co w dużej mierze było wynikiem życzliwości doktora Jana Rocha Rauma, ponieważ uszczerbek był znacznie mniejszy. Wysokie odszkodowanie w kwocie 38 500 rubli od Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej okazało się największą rękojmią nowego życia i pozwoliło mu zdobyć niezależność finansową oraz poświęcić się całkowicie pisaniu.

W 1919 roku, jako delegat Ministerstwa Spraw Zagranicznych, wyjechał do Stanów Zjednoczonych, by spotykać się z Polonią i promować polską literaturę za granicą – w latach dojrzałych pisarz fakt ten wspominał z dumą.

Ostatnie lata i śmierć

Narastające problemy kardiologiczne sprawiały, że Reymont pracował coraz wolniej, a jego ostatnia powieść, "Bunt" z 1924 roku, była zarazem pożegnaniem z wielką formą epicką. 13 listopada 1924 roku pisarz otrzymał Literacką Nagrodę Nobla, lecz ze względu na poważny stan zdrowia nie zdołał osobiście odebrać nagrody w Sztokholmie. Jego serce dawało o sobie znać coraz dotkliwiej, co skłoniło go do wyjazdów na kuracje do Nicei i Poznania. 1 maja 1925 roku Reymont przystąpił do Polskiego Stronnictwa Ludowego "Piast", a do końca życia zasiadał w składzie Kapituły Orderu Odrodzenia Polski.

Zmarł w nocy z 4 na 5 grudnia 1925 roku w swoim mieszkaniu przy ulicy Górnośląskiej 16 w Warszawie, w wieku 58 lat. Pochowany został w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Powązkowskim, zaś urnę z jego sercem wmurowano w filar kościoła Świętego Krzyża – jego serce spoczęło tam obok serca Fryderyka Chopina.

Do góry

Twórczość Władysława Reymonta – najważniejsze dzieła

W dorobku Władysława Reymonta czołowe miejsce zajmują powieści i proza narracyjna. Jego twórczość jest zróżnicowana pod względem tematyki i formy literackiej, choć nierówna względem swej wartości artystycznej. Niewielką część spuścizny stanowią wiersze – Reymont traktował je jako prywatny eksperyment, nie jako właściwą formę ekspresji.

Powieści i proza

• "Chłopi" (1902–1909) – czterotomowa epopeja chłopska publikowana w odcinkach w "Tygodniku Ilustrowanym"; jedna z najwybitniejszych powieści Reymonta i całej literatury polskiej, nagrodzona Noblem, tłumaczona na kilkadziesiąt języków. Tematem powieści stało się życie wsi Lipce ukazane w rytmie czterech pór roku.

• "Ziemia obiecana" (1899) – należąca do najwybitniejszych powieści Reymonta panorama Łodzi jako miasta kapitalistycznego wyzysku. Ironiczny tytuł stał się w Polsce publicystycznym określeniem Łodzi, a plastyczny obraz miasta czyni tę powieść przykładem antyurbanizmu Reymonta.

• "Komediantka" i "Fermenty" – dylogia o życiu wędrownej trupy aktorskiej, oparta na osobistych doświadczeniach autora.

• "Bunt" (1924) – antyutopijna baśń o buncie zwierząt jako parabola rewolucji bolszewickiej; z powodów ideologicznych niedostępna w PRL. Wznowiona dopiero w 2004 roku.

Publicystyka i inne formy

• "Z ziemi chełmskiej" – reportaż o losie Unitów i Polaków na ziemi chełmskiej, napisany z obywatelskim zaangażowaniem.

• "Rok 1794" – epicka trylogia historyczna ukazująca krew synów polskich przelaną łącznie ze sprzymierzeńcami w walce ze wspólnym wrogiem; hołd złożony insurekcji kościuszkowskiej.

Do góry

Najsłynniejsze cytaty Władysława Reymonta

• "W życiu, jak w pociągu – każdy chciałby przejechać na gapę."

• "Prawda nie ma Ojczyzny, przeto bywa traktowana jak włóczęga."

• "Bieda łacniej przekuwa człowieka niźli kowal żelazo." – (z powieści "Chłopi")

Do góry

Ekranizacje i obecność w kulturze

Twórczość Władysława Reymonta wielokrotnie trafiała na ekrany kin i deski teatrów:

• "Ziemia obiecana" (1974) – reżyseria Andrzej Wajda; nominacja do Oscara w kategorii najlepszy film zagraniczny, trwałe miejsce w kanonie polskiego kina.

• "Chłopi" (1972) – serial telewizyjny w reżyserii Jana Rybkowskiego; jedna z najpopularniejszych produkcji w historii TVP.

• "Chłopi" (2023) – animacja malarska w reżyserii Doroty i Hugh Welchmanów, wzorowana na płótnach Chełmońskiego i Wyczółkowskiego; entuzjastycznie przyjęta na arenie międzynarodowej.

Postać pisarza upamiętnia portret Władysława Reymonta pędzla Jacka Malczewskiego z 1905 roku oraz portret potrójny autorstwa Władysława Zahorskiego. Reymont patronuje licznym instytucjom polonijnym – jego imię nosi m.in. towarzystwo na Rówieńszczyźnie, dla którego jest symbolem przyjaźni dwóch narodów słowiańskich.

Do góry

Cechy charakterystyczne twórczości (styl)

• Główne motywy: środowisko chłopskie, antyurbanizm, krytyka kapitalizmu, mistycyzm, pamięć narodowa.

• Język i styl: mistrzowska stylizacja gwarowa w "Chłopach", naturalistyczna drobiazgowość opisu, rytm wyznaczany przez pory roku i obrzędy ludowe.

• Gatunki: powieść obyczajowa i społeczna, epopeja, reportaż, nowela, antyutopia.

Do góry

Władysław Stanisław Reymont – ciekawostki

• Reymont przez lata podawał rok 1868 jako datę urodzin – celowo ukrywał swój faktyczny wiek, by lepiej wpisać się w środowisko literackie ceniące młodych debiutantów.

• Pisarz podróżował przez pewien czas po Europie jako medium spirytystyczne u boku tajemniczego Puszowa – ten epizod stał się bezpośrednią podstawą powieści "Wampir", osadzonej w mglistym Londynie.

• Jego serce zostało po śmierci wydzielone i wmurowane w kościele Świętego Krzyża w Warszawie – spoczywa tam w sąsiedztwie serca Fryderyka Chopina.

• Kandydatura Reymonta do Nagrody Nobla pokonała m.in. Tomasza Manna.

• W młodości Reymont rozważał wstąpienie do zakonu paulinów w Częstochowie – duchowe rozterki tego okresu zostawiły trwały ślad w mistycznych wątkach jego prozy.

Do góry