William Szekspir – biografia, życiórys i najważniejsze dzieła

William Szekspir (ang. William Shakespeare, 1564–1616) był angielskim dramaturgiem i poetą, powszechnie uznawanym za jednego z najwybitniejszych pisarzy w historii literatury światowej. Jego twórczość ukształtowała nie tylko teatr angielski, lecz także całą europejską dramaturgię na kolejne stulecia. Tragedie, komedie i kroniki historyczne Szekspira, takie jak „Hamlet”, „Romeo i Julia” czy „Sen nocy letniej”, są do dziś wystawiane na wszystkich kontynentach i tłumaczone na ponad sto języków. Autor podejmował tematy miłości, zdrady, władzy i śmierci z niezwykłą przenikliwością psychologiczną, dzięki czemu jego bohaterowie wciąż wydają się bardziej realni niż wielu ludzi z krwi i kości.

Do góry

Najważniejsze informacje o Williamie Szekspirze – w pigułce

Kategoria	Informacja
Data i miejsce urodzenia	ok. 23 kwietnia 1564, Stratford-upon-Avon (Anglia)
Data i miejsce śmierci	23 kwietnia 1616, Stratford-upon-Avon (Anglia)
Epoka literacka	Renesans, elżbietański okres literatury angielskiej
Najważniejsze utwory	„Hamlet”, „Makbet”, „Otello”, „Król Lear”, „Romeo i Julia”, „Sen nocy letniej”, „Kupiec wenecki”
Zawód/Rola	Dramaturg, poeta, aktor, współwłaściciel teatru Globe
Rodzina	Żona: Anne Hathaway; troje dzieci: Susanna, Hamnet i Judith; ojciec: John Shakespeare (rękawicznik i lokalny polityk)

Do góry

Kalendarium życia i twórczości

• 1564 – narodziny około 23 kwietnia w Stratford-upon-Avon, w rodzinie rękawicznika i lokalnego działacza Johna Shakespeare’a.

• 1582 – ślub z Anne Hathaway, starszą od Williama o osiem lat. Para miała troje dzieci: Susannę, Hamneta i Judith.

• ok. 1587-1592 – wyjazd do Londynu i początek kariery jako aktor oraz dramaturg w trupach teatralnych. Wczesne lata działalności pozostają słabo udokumentowane.

• 1592-1594 – pierwsze wzmianki o Szekspirze jako dramaturgu; publikacja poematów „Wenus i Adonis” oraz „Gwałt na Lukrecji”.

• 1594 – dołączenie do trupy Lord Chamberlain’s Men (później King’s Men). Początek najintensywniejszego okresu twórczego.

• 1595-1596 – pierwsze wystawienia „Romea i Julii” oraz „Snu nocy letniej”.

• 1599 – otwarcie teatru Globe, głównej sceny związanej z działalnością Szekspira. Powstają „Juliusz Cezar” i „Hamlet”.

• 1603-1607 – okres najwybitniejszych tragedii: „Otello”, „Makbet”, „Król Lear”.

• ok. 1610-1613 – powrót do Stratford-upon-Avon. Powstają ostatnie sztuki, m.in. „Burza” i „Opowieść zimowa”.

• 1616 – śmierć 23 kwietnia w Stratford-upon-Avon, w wieku 52 lat. Pochowany w kościele Świętej Trójcy.

• 1623 – pierwsze zbiorowe wydanie dramatów, tzw. „First Folio”, opublikowane pośmiertnie przez współpracowników autora.

Do góry

Życiorys Williama Szekspira – szczegółowa biografia

Dzieciństwo i edukacja

William Shakespeare urodził się prawdopodobnie 23 kwietnia 1564 roku w Stratford-upon-Avon, niewielkim miasteczku w hrabstwie Warwickshire w środkowej Anglii. Jego ojciec, John Shakespeare, był rękawicznikiem i drobnym przedsiębiorcą, który dorobił się na tyle, by zostać lokalnym działaczem, radnym, a nawet burmistrzem Stratford. Matka wywodziła się ze starej rodziny ziemiańskiej Ardenów, co nadawało rodzinie pewien prestiż społeczny.

Młody William uczęszczał do miejscowej grammar school, czyli szkoły łacińskiej, gdzie uczono retoryki, gramatyki i literatury antycznej. To tam zetknął się z Owidiuszem, Wergiliuszem i Plautusem, autorami, którzy później wyraźnie inspirowali jego własne dzieła. Wykształcenia uniwersyteckiego nie zdobył i ta właśnie okoliczność była przez wieki argumentem dla tych, którzy wątpili, czy człowiek bez akademickiego przygotowania mógł stworzyć utwory tej rangi.

W 1582 roku, mając 18 lat, ożenił się z Anne Hathaway, starszą od niego o osiem lat, mieszkanką pobliskiego Shottery. Para miała troje dzieci: pierworodną Susannę oraz bliźnięta Hamneta i Judith. Wczesne lata małżeńskie spędził w rodzinnym mieście, jednak to, czym dokładnie zajmował się w tym czasie, pozostaje nieznane. Historycy określają ten okres mianem „zaginionych lat Szekspira”.

Kariera teatralna w Londynie

Około lat 1587–1592 Szekspir pojawił się w Londynie, który był wówczas tętniącą życiem stolicą i przeżywał złoty wiek teatru angielskiego. Działały tu dziesiątki scen i trup teatralnych, a publiczność była bardzo zróżnicowana, od mieszkańców niższych warstw po dwór królewski. Szekspir wszedł w to środowisko najpierw jako aktor, a następnie jako dramaturg. Wczesne lata jego działalności są słabo udokumentowane, jednak około 1592 roku jego nazwisko pojawia się już w londyńskich źródłach i polemikach literackich, często w kontekście zazdrości starszych pisarzy.

W 1594 roku Szekspir dołączył do trupy teatralnej Lord Chamberlain’s Men, zespołu działającego pod protektoratem lorda szambelana i regularnie występującego na dworze królewskim. Był jednocześnie aktorem, dramaturgiem oraz współudziałowcem zespołu. Ta wyjątkowa kombinacja ról, łącząca twórczość artystyczną z działalnością organizacyjną i finansową, zapewniła mu niezależność oraz realny wpływ na funkcjonowanie teatru.

W 1599 roku powstał teatr Globe na południowym brzegu Tamizy, który stał się główną sceną związaną z działalnością Szekspira. Była to otwarta, okrągła budowla mogąca pomieścić nawet trzy tysiące widzów, zarówno stojących w najtańszych miejscach, jak i siedzących w płatnych galeriach. Właśnie tam wystawiano „Hamleta”, „Otella”, „Makbeta” i „Króla Leara”. Sztuki cieszyły się ogromną popularnością zarówno wśród szerokiej publiczności, jak i podczas przedstawień dworskich dla królowej Elżbiety I, a później Jakuba I.

Lata 1594–1613 to okres niezwykłej płodności twórczej. Szekspir pisał średnio dwie lub trzy sztuki rocznie, stopniowo przechodząc od komedii, przez kroniki historyczne, do wielkich tragedii, a w końcowym etapie do tzw. romansów, czyli „sztuk późnych”, nasyconych motywami pojednania i elementami baśniowości. Równocześnie zarabiał jako aktor, udziałowiec i współwłaściciel teatru, dzięki czemu należał do zamożniejszych mieszkańców swojego rodzinnego miasta.

Ostatnie lata i śmierć

Około 1610 roku Szekspir wycofał się z aktywnego życia teatralnego w Londynie i powrócił do Stratford-upon-Avon. Kupił tam jeden z największych domów w mieście, New Place, i spędził ostatnie lata jako szanowany obywatel. Nadal tworzył. „Burza”, „Opowieść zimowa” oraz kilka innych dramatów powstały w tym późnym okresie, często we współpracy z Johnem Fletcherem.

William Szekspir zmarł 23 kwietnia 1616 roku, najprawdopodobniej w dniu swoich urodzin, w wieku 52 lat. Przyczyna śmierci nie jest znana z całą pewnością. W późniejszych przekazach pojawia się opowieść o nadmiernym piciu podczas spotkania towarzyskiego, jednak historycy traktują ją z dużym sceptycyzmem. Został pochowany w prezbiterium kościoła Świętej Trójcy w Stratford-upon-Avon. Na płycie nagrobnej znajduje się inskrypcja zawierająca przestrogę przed przenoszeniem jego szczątków, co świadczy o tym, że chciał spoczywać dokładnie w tym miejscu.

Siedem lat po jego śmierci, w 1623 roku, przyjaciele i współaktorzy, John Heminges i Henry Condell, opublikowali zbiór jego dzieł, tzw. „First Folio”. Zawiera on 36 sztuk i stanowi jedno z najważniejszych wydawnictw w historii literatury światowej.

Do góry

Twórczość Williama Szekspira – najważniejsze dzieła

W dorobku Williama Szekspira kluczowe miejsce zajmują dramaty: tragedie, komedie i kroniki historyczne, które ukształtowały teatr angielski i europejski epoki renesansu i nie straciły nic ze swojej siły przez ponad czterysta lat. Obok dramaturgii Szekspir pozostawił także bogaty dorobek poetycki.

Tragedie

• „Hamlet” (ok. 1600-1601) – dramat zemsty i filozoficznej refleksji nad śmiercią, władzą i obłędem. Historia duńskiego księcia poszukującego prawdy o śmierci ojca. Jedna z najczęściej wystawianych i interpretowanych sztuk w historii teatru.

• „Makbet” (ok. 1606) – mroczna tragedia ambicji i zbrodni. Szkocki wódz, popchnięty przepowiednią czarownic i żądzą władzy podsycaną przez żonę, pogrąża się w morderczym szaleństwie. Jego historia stała się symbolem niszczącej siły niepohamowanej ambicji.

• „Otello” (ok. 1603-1604) – historia zazdrości i manipulacji. Wenecki generał Otello i jego żona Desdemona padają ofiarą intrygi Jagona. Studium tego, jak kłamstwo i podejrzenia mogą zniszczyć nawet najgłębszą miłość.

• „Król Lear” (ok. 1605-1606) – opowieść o starzejącym się władcy, który dzieli królestwo między córki i stopniowo traci wszystko: władzę, rozum i więzi rodzinne. Jedna z najbardziej przejmujących wizji starości, niewdzięczności i upadku człowieka.

• „Romeo i Julia” (ok. 1594-1596) – archetypiczna historia nieszczęśliwej miłości w cieniu rodzinnego konfliktu. Jej motywy przeniknęły niemal całą późniejszą kulturę zachodnią.

• „Juliusz Cezar” (1599) – dramat polityczny o władzy, lojalności i konsekwencjach zamachu stanu. Postacie Brutusa i Kasjusza ukazują moralne dylematy związane z buntem przeciwko tyranii.

Komedie

• „Sen nocy letniej” (ok. 1595-1596) – fantastyczna komedia o miłości, magii i teatrze w teatrze. Świat wróżek, rzemieślników i zakochanych splata się w pełną humoru i uroku opowieść.

• „Kupiec wenecki” (ok. 1596-1597) – komedia o poważnym tonie, podejmująca tematy kontraktu, sprawiedliwości, uprzedzeń i miłości. Postać Shylocka należy do najbardziej złożonych w twórczości Szekspira.

• „Poskromienie złośnicy” (ok. 1590-1594) – komedia o relacjach między kobietą a mężczyzną, władzy i małżeństwie, wielokrotnie reinterpretowana przez kolejne pokolenia twórców.

• „Wiele hałasu o nic”, „Wieczór Trzech Króli”, „Jak wam się podoba” – trzy inne wybitne komedie Szekspira, zróżnicowane pod względem nastroju: pierwsza pełna dowcipu i intryg, druga bardziej melancholijna i muzyczna, trzecia romantyczna i refleksyjna.

Kroniki historyczne

• „Ryszard II”, „Henryk IV część I i II”, „Henryk V” – cykl dramatów historycznych ukazujących drogę od upadku słabego monarchy do triumfu Henryka V pod Azincourt. Postać Falstaffa należy do najbarwniejszych w całej dramaturgii światowej.

• „Król Jan”, „Ryszard III” – inne kroniki historyczne przedstawiające władców Anglii z dużą wnikliwością psychologiczną i polityczną.

Sztuki ostatnie i poematy

• „Burza” (ok. 1610-1611) – jedna z ostatnich wielkich sztuk Szekspira, łącząca motywy magii, władzy i sztuki. Często interpretowana jako symboliczne pożegnanie autora z teatrem.

• „Opowieść zimowa” (ok. 1609-1610) – dramat o winie, stracie i przebaczeniu, zaliczany do tzw. romansów Szekspira.

• „Sonety” (1609, 154 sonety) – wybitny cykl poetycki adresowany do tajemniczego młodzieńca i „ciemnowłosej damy”. Do dziś stanowi jeden z fundamentów poezji angielskiej.

• „Wenus i Adonis” (1593), „Gwałt na Lukrecji” (1594) – poematy narracyjne, które przyniosły Szekspirowi pierwszą znaczącą sławę literacką poza teatrem.

Do góry

Najsłynniejsze cytaty Williama Szekspira

„Być albo nie być, oto jest pytanie.” – „Hamlet”.

„Są rzeczy na niebie i ziemi, o których nie śniło się waszym filozofom.” – „Hamlet”.

„Cały świat jest teatrem, a ludzie na nim to tylko aktorzy.” – „Jak wam się podoba”.

„Czymże jest imię? To, co zwiemy różą, pod inną nazwą równie pięknie by pachniało.” – „Romeo i Julia”.

„Strzeż się zazdrości, mój panie. To zielonookie monstrum, które szydzi z pokarmu, którym się żywi.” – „Otello”.

„Konia! Konia! Królestwo za konia!” – „Ryszard III”.

„Miłość patrzy nie oczami, lecz duszą.” – „Sen nocy letniej”.

„Wina nasza, Brutusie, nie w gwiazdach leży, lecz w nas samych.” – „Juliusz Cezar”.

„Życie jest tylko przechodnim cieniem, nędznym aktorem…” – „Makbet”.

Do góry

Ekranizacje i obecność w kulturze

Twórczość Williama Szekspira należy do najczęściej ekranizowanych w historii kina. Jego sztuki doczekały się setek adaptacji filmowych, telewizyjnych i teatralnych:

• „Hamlet” (1948) – reżyseria i główna rola Laurence’a Oliviera. Film otrzymał Oscara dla najlepszego filmu roku i pozostaje jedyną adaptacją dzieła Szekspira nagrodzoną w tej kategorii.

• „Romeo i Julia” (1968) – reżyseria Franco Zeffirellego. Poetycka i romantyczna adaptacja z Olivią Hussey i Leonardem Whitingiem, do dziś uznawana za jedną z najbardziej klasycznych wersji.

• „Romeo + Juliet” (1996) – reżyseria Baza Luhrmanna, z Leonardo DiCaprio i Claire Danes. Tekst Szekspira został przeniesiony we współczesne realia świata gangów.

• „Makbet” (2015) – reżyseria Justina Kurzela, z Michaelem Fassbenderem i Marion Cotillard. Mroczna, wizualnie sugestywna interpretacja tragedii.

• „Sen nocy letniej” (1999) – reżyseria Michaela Hoffmana, z Michelle Pfeiffer i Kevinem Kline’em. Akcja osadzona w realiach inspirowanych Włochami nadaje komedii lekkości i barwności.

• „Zakochany Szekspir” (1998) – reżyseria Johna Maddena. Fikcyjna opowieść o młodym Szekspirze, którego miłość staje się inspiracją dla „Romea i Julii”. Film zdobył siedem Oscarów, w tym za najlepszy film.

Dzieła Shakespeare’a były wielokrotnie tłumaczone na język polski. Do najważniejszych tłumaczy należą m.in. Józef Paszkowski, Stanisław Barańczak i Maciej Słomczyński.

Do góry

Cechy charakterystyczne twórczości – styl Szekspira

Główne motywy: Miłość i zdrada, władza i ambicja, śmierć i zemsta, obłęd i rozum, los i wolna wola. Szekspir poruszał się po całej skali ludzkich doświadczeń z niezwykłą swobodą, dzięki czemu jego dramaty obejmują zarówno sprawy najbardziej intymne, jak i fundamentalne problemy polityczne czy egzystencjalne. Trudno wskazać temat, którego nie podjął, od namiętności i zazdrości po mechanizmy rządzenia i naturę ludzkiego poznania.

Język i styl: Szekspir pisał głównie wierszem białym (blank verse), czyli nierymowanym pentametrem jambicznym, który naśladuje naturalny rytm języka angielskiego. Swobodnie łączył go z prozą oraz rymowanymi kupletami, dostosowując formę wypowiedzi do sytuacji scenicznej, emocji bohaterów i dynamiki dialogu. Dzięki temu jego dramaty zachowują zarówno podniosłość, jak i naturalność. Przypisuje mu się także stworzenie lub upowszechnienie tysięcy słów i zwrotów, które na trwałe weszły do języka angielskiego.

Psychologia postaci: Bohaterowie Szekspira są wielowymiarowi i wewnętrznie sprzeczni. Nie ma tu postaci jednoznacznie dobrych ani całkowicie złych. Makbet jest jednocześnie zbrodniarzem i człowiekiem dręczonym wyrzutami sumienia, Shylock bywa okrutnym lichwiarzem, ale także skrzywdzonym ojcem, a Hamlet łączy w sobie refleksyjnego filozofa i człowieka zdolnego do działania. Taka psychologiczna złożoność była przełomem w historii teatru i do dziś stanowi jeden z fundamentów nowoczesnego dramatu.

Gatunki: Szekspir mistrzowsko operował trzema podstawowymi gatunkami dramatu: komedią, tragedią i kroniką historyczną. W jego twórczości granice między nimi często się zacierają, a elementy tragiczne pojawiają się w komediach i odwrotnie. W późnym okresie stworzył także specyficzny typ dramatów, określanych jako romanse lub „sztuki ostatnie”, w których dominują motywy pojednania, przebaczenia, cudowności i odnowy.

Do góry

William Szekspir – ciekawostki

• Szekspir najprawdopodobniej nie pozostawił po sobie żadnych autorskich rękopisów swoich sztuk. Ich przetrwanie zawdzięczamy przyjaciołom i współpracownikom, którzy siedem lat po jego śmierci zebrali i wydali tzw. „First Folio”. Bez tego wydania znaczna część jego dorobku mogłaby zaginąć.

• Pytanie o autorstwo dzieł Szekspira zajmuje historyków i miłośników literatury od XVIII wieku. Wysuwano różne alternatywne kandydatury, m.in. Francisa Bacona, Christophera Marlowe’a czy Edwarda de Vere’a, hrabiego Oksfordu. Większość współczesnych badaczy nie ma jednak wątpliwości, że autorem był William Szekspir ze Stratfordu.

• Szekspir doskonale znał realia teatru, ponieważ był jednocześnie aktorem, dramaturgiem, udziałowcem trupy i osobą zaangażowaną w organizację przedsięwzięć scenicznych. Dzięki temu jego sztuki powstawały z myślą o konkretnych aktorach oraz warunkach scenicznych teatru Globe.

• Poza Biblią twórczość Szekspira przez długi czas należała do najczęściej cytowanych i wydawanych w literaturze światowej. Jego dramaty zostały przetłumaczone na ponad sto języków nowożytnych, w tym na język polski.

• Nazwisko Szekspira występowało w dokumentach w wielu wariantach zapisu. Sam William podpisywał się na różne sposoby. Ujednolicona forma „Shakespeare” została utrwalona dopiero później w tradycji edytorskiej.

Do góry