„Hamlet”, William Shakespeare – streszczenie szczegółowe

„Hamlet” Williama Shakespeare'a to arcydzieło w historii literatury światowej, które od ponad czterech stuleci nie przestaje fascynować czytelników, badaczy i widzów. Napisane około 1601 roku, w szczytowym okresie twórczości angielskiego dramaturga, dzieło to opowiada historię młodego księcia Danii, którego egzystencja zostaje wywrócona do góry nogami po tajemniczej śmierci ojca oraz szokującym odkryciu prawdy o morderstwie. Akcja rozgrywa się przede wszystkim na zamku Elsynor – miejscu pełnym sekretów, intryg i pozorów – i stanowi jedno z najgłębszych studiów ludzkiej psychiki, jakie kiedykolwiek zostały zapisane słowami.

Najważniejsze informacje:

• Hamlet to syn zmarłego króla Hamleta i książę Danii, który od ducha ojca dowiaduje się, że ten został otruty przez własnego brata – Klaudiusza.

• Głównym tematem dramatu jest zemsta, której towarzyszy nieustanna refleksja moralna bohatera, prowadząca do jego tragicznej zwłoki w działaniu.

• Szaleństwo księcia jest początkowo pozorowane jako strategia, jednak granica między udawaniem a rzeczywistą dezintegracją psychiczną staje się coraz bardziej rozmyta.

• Przypadkowe zabójstwo Poloniusza przez Hamleta uruchamia lawinę: śmierć Ofelii, zemstę Laertesa i finałową katastrofę.

• W piątym akcie giną niemal wszyscy: Hamlet, Klaudiusz, Gertruda i Laertes – Horacy pozostaje przy życiu jako świadek, który ma wyjawić światu prawdę o tych wydarzeniach.

• „Hamlet” to wzorcowy dramat szekspirowski, łączący klasyczne cechy tragedii z niespotykaną dotąd głębią psychologiczną postaci.

Dramat szekspirowski z duszą renesansu

„Hamlet” Williama Shakespeare'a jest nie tylko jednym z najważniejszych dramatów w dziejach, lecz także żywym świadectwem epoki, w której powstał. Późny renesans angielski – era elżbietańska – to czas wielkich przemian: rozkwitu humanizmu, kryzysu wartości feudalnych i narodzin nowożytnego myślenia o jednostce. Dramat szekspirowski w tej najdojrzalszej postaci spełnia wszystkie klasyczne kryteria gatunkowe tragedii: obecność hamartii, czyli tragicznego błędu bohatera, nieuchronność perypetii, anagnorisis – rozpoznania prawdy – oraz katharsis, czyli oczyszczenia przez litość i trwogę.

Shakespeare czerpał przy tym inspirację ze starszych skandynawskich kronik, między innymi z dzieła Saxo Grammaticusa, przetwarzając je w opowieść o człowieku rozdartym między obowiązkiem a sumieniem, między wiedzą a niemocą działania. Właśnie ta dwuznaczność czyni „Hamleta” dziełem nieśmiertelnym.

Hamlet – streszczenie: bohaterowie i świat zamku Elsynor

Akcja dramatu toczy się w średniowiecznej Danii, na zamku Elsynor – potężnej rezydencji wzniesionej nad brzegiem morza, symbolizującej zarówno fizyczne, jak i mentalne uwięzienie. Głównym bohaterem jest Hamlet, młody książę Danii, syn zmarłego króla Hamleta i królowej Gertrudy. Obok niego na scenie pojawia się cała galeria wyrazistych postaci: Klaudiusz – stryj Hamleta oraz brat zmarłego króla, który przejął tron i poślubił Gertrudę; Ofelia – córka Poloniusza i ukochana Hamleta; Poloniusz – ojciec Ofelii, doradca królewski; Laertes – brat Ofelii i syn Poloniusza; a także Horacy – najlepszy przyjaciel głównego bohatera, jedyna postać, której uda się przeżyć ostatni akt.

Każda z tych postaci reprezentuje odrębny sposób funkcjonowania w świecie przesiąkniętym zdradą i pozorem. Hamlet jest jednak postacią wyjątkową: myślicielem, jak również filozofem wrzuconym w sam środek politycznej zbrodni, co od pierwszej sceny czyni go bohaterem tragicznym w pełnym tego słowa znaczeniu.

Akt I – duch ojca Hamleta i przysięga zemsty

Dramat otwierają nocne warty na murach zamku Elsynor: żołnierze oraz Horacy dostrzegają tajemniczą zjawę, która przypomina im niedawno zmarłego króla Hamleta. Wieść szybko dociera do młodego księcia, a ten postanawia osobiście spotkać się z duchem. W tej przejmującej nocnej scenie duch ojca Hamleta przemawia do syna, wyjawiając wstrząsającą prawdę: syn zmarłego króla Hamleta dowiaduje się, że jego ojciec nie umarł śmiercią naturalną, lecz został zamordowany przez własnego brata, Klaudiusza. Zbrodnia była perfidna – trucizna wlana do ucha śpiącemu królowi zabrała mu życie, zanim zdążył się wyspowiadać.

Duch prosi Hamleta o pomstę, lecz zarazem przestrzega, by nie skrzywdził matki – królowej Gertrudy – i pozostawił ją jej własnemu sumieniu. Hamlet przysięga działać i wypełnić wolę ojca. Od tej chwili wszystko na zamku Elsynor zmienia swój charakter: każde słowo, gest i spotkanie Hamleta nabierają ukrytego sensu. Młody Hamlet postanawia przyjąć maskę szaleństwa, by swobodnie obserwować otoczenie, a przede wszystkim działać bez wzbudzania podejrzeń.

Akt II – szaleństwo księcia i pierwsze intrygi

Akt II przynosi rozbudowanie intryg na dworze i coraz głębsze wciąganie kolejnych postaci w sieć pozorów. Szaleństwo księcia Hamleta staje się centralnym tematem rozmów na zamku – jego dziwne zachowanie niepokoi wszystkich, a każdy interpretuje je inaczej. Klaudiusz, stryj Hamleta, zleca Rosenkrantzowi i Guildensternowi – dawnym szkolnym przyjaciołom młodego księcia – śledzenie go i dociekanie prawdziwych przyczyn jego stanu. Jednocześnie ojciec Ofelii, Poloniusz, przekonuje króla, że szaleństwo Hamleta wynika z nieszczęśliwej miłości do jego córki – zakazał jej bowiem wcześniej kontaktów z księciem, po czym odebrał mu jej listy.

W tym samym czasie na zamku pojawia się wędrowna trupa teatralna. Hamlet spotyka aktorów z entuzjazmem i błyskawicznie wpada na pomysł: każe im odegrać przedstawienie teatralne wzorowane na scenie zabójstwa ojca, by obserwować reakcję Klaudiusza i w ten sposób potwierdzić jego winę. To właśnie końcówka II aktu zapowiada początek III części, w jakiej pada słynny monolog „Być albo nie być”, w którym Hamlet rozmawia ze sobą o sensie życia, nieuchronności śmierci, a także lęku przed nieznanym, który paraliżuje człowieka, a nawet powstrzymuje go od działania.

Nieszczęśliwa miłość – Hamlet i Ofelia

Nieszczęśliwa miłość Hamleta jest jednym z najbardziej wzruszających i skomplikowanych wątków całego dramatu. Hamlet wyznaje uczucia do Ofelii, córki Poloniusza, i przez pewien czas posyła jej listy pełne afektu. Jego listów do niej jednak Ofelia nie dostaje – zatrzymuje je ojciec – a zalotami Hamleta Poloniusz posługuje się jako dowodem na to, że książę jest chory z miłości. Ukochana Hamleta jest postacią głęboko tragiczną: posłuszna ojcu i bratu, staje się narzędziem w rękach dworu.

Hamlet rozmawia z Ofelią w sposób coraz bardziej zagadkowy, a przede wszystkim okrutny – odtrąca ją, zachowuje się nieprzewidywalnie, co jest częścią jego strategii udawanego szaleństwa. Oddania Hamleta w stosunku do Ofelii nie można jednak kwestionować: jej miłość i jego uczucie są prawdziwe, lecz świat intryg, w którym oboje żyją, nie pozwala im na nic więcej niż tragedie. To właśnie ta nieszczęśliwa miłość stanie się jednym z najważniejszych ogniw łańcucha, który doprowadzi do śmierci Ofelii.

Akt III – przedstawienie teatralne i odkrycie prawdy

Akt III stanowi dramatyczny szczyt całego utworu i zawiera kilka z jego najsłynniejszych scen. Hamlet organizuje przedstawienie teatralne, podczas którego aktorzy odgrywają scenę zabójstwa – śpiący król, trucizna wlewana do ucha przez zdradzieckiego brata. Hamlet obserwuje twarz Klaudiusza z maksymalnym skupieniem i widzi to, czego szukał: stryj Hamleta blaknie, traci spokój, po czym nakazuje przerwać spektakl. Odkrycie prawdy staje się faktem – duch ojca nie kłamał, a Klaudiusz jest mordercą.

Mimo tej pewności Hamlet nadal zwleka z ostatecznym działaniem. Gdy w tym samym akcie znajduje Klaudiusza na modlitwie, uznaje, że nie może go zabić w tej chwili – bo śmierć w czasie modlitwy mogłaby posłać go do nieba. Ta filozoficzna skrupulatność jest kolejnym dowodem na to, że główny bohater jest człowiekiem zbyt wiele myślącym, by móc działać szybko i zdecydowanie. W III akcie Hamlet rozmawia też z matką w jej komnacie, gdzie dochodzi do dramatycznej konfrontacji – i do tragicznego wypadku.

Śmierć Poloniusza – moment bez odwrotu

Śmierć Poloniusza to jeden z najistotniejszych punktów zwrotnych dramatu, który nieodwracalnie zmienia bieg zdarzeń. W komnacie Gertrudy Hamlet słyszy szmer za arrasem i, przekonany, że kryje się tam Klaudiusz, przebija zasłonę mieczem. Pada ojciec Ofelii – Poloniusz, doradca królewski, który przyszedł podsłuchiwać rozmowę syna z matką. Śmierci Poloniusza nie sposób cofnąć: przypadkowe zabójstwo staje się faktem, a Hamlet, choć nie chciał tej śmierci, ponosi jej konsekwencje.

Gertruda, matka Hamleta, jest wstrząśnięta. Hamlet wyrzuca matce jej ślepotę i zbyt szybkie zawarcie małżeństwa, oskarżając ją przy tym o udział w zabójstwie poprzedniego króla. W trakcie tej rozmowy pojawia się po raz drugi zjawa ducha ojca Hamleta – widoczna tylko dla syna, co Gertruda interpretuje jako potwierdzenie jego szaleństwa. Tymczasem Klaudiusz, dowiadując się o śmierci Poloniusza, rozumie, że musi jak najszybciej pozbyć się Hamleta.

Akt IV – wyjazd Hamleta i tragedia Ofelii

Akt czwarty przynosi eskalację wszystkich dotychczasowych napięć. Klaudiusz, pełen obaw o własną pozycję i życie, postanawia działać: król decyduje, że Hamlet musi zostać wysłany do Anglii pod pozorem dyplomatycznej misji. Wyjazd Hamleta jest w istocie zaplanowaną egzekucją – Klaudiusz przekazuje Rosenkrantzowi i Guildensternowi listy do angielskiego władcy z rozkazem natychmiastowego uśmiercenia księcia. Książę zostaje wysłany w towarzystwie swoich dawnych przyjaciół, którzy nie wiedzą, że sami są narzędziami zbrodni.

Hamlet jednak odkrywa spisek podczas podróży – odczytuje ukryte listy i podmienia je tak, by wyrok śmierci spadł na Rosenkrantza i Guildensterna, a nie na niego samego. Dzięki pomocy piratów powraca do Danii żywy, a także zdeterminowany. Tymczasem na zamku Elsynor rozgrywa się dramat Ofelii: śmierć ojca, nagły wyjazd Hamleta i narastający wewnętrzny chaos doprowadzają ją do obłędu. Córka Poloniusza, dotąd cicha i posłuszna, snuje się po zamku, śpiewa fragmentaryczne pieśni, a ponadto rozdaje kwiaty o symbolicznym znaczeniu – rozum ją opuścił. Śmierć Ofelii następuje wkrótce potem: tonie w rzece, otoczona kwiatami, w scenie, którą Gertruda relacjonuje po fakcie z bolesnym spokojem.

Brat Ofelii, Laertes, który wrócił z Francji do Danii po wieści o śmierci ojca i siostrze, żąda zemsty. Król decyduje się wykorzystać jego gniew: obmyśla podstęp, w którym Laertes podczas pozorowanego pojedynku z Hamletem użyje zatrutego ostrza. Dla bezpieczeństwa Klaudiusz przygotowuje też zatruty kielich z winem.

Akt V – pojedynek Hamleta i finał tragedii

Akt V otwiera jedna z najbardziej rozpoznawalnych scen w historii literatury światowej – scena na cmentarzu. Hamlet spotyka się z grabarzami, którzy kopią grób dla Ofelii, i podczas rozmowy z nimi trafia na czaszkę dawnego błazna królewskiego, Yoricka. Trzymając ją w dłoniach, główny bohater wygłasza medytację nad przemijaniem, nieuchronnością śmierci i absurdem ziemskiej wielkości: śmierć dosięga każdego, niezależnie od urodzenia czy chwały. Pogrzeb Ofelii staje się miejscem dramatycznego spotkania Hamleta z Laertesem – obaj skaczą do grobu, ogarnięci bólem, i dochodzi między nimi do gwałtownej kłótni.

Pojedynek Hamleta z Laertesem zostaje zorganizowany przez Klaudiusza jako finalna pułapka. Podczas walki dochodzi do wymiany szpad – Hamlet zostaje zraniony zatrutym ostrzem Laertesa, lecz chwilę później sam trafia nim przeciwnika. Królowa Gertruda, nieświadoma spisku, wypija zatruty kielich przygotowany przez Klaudiusza. Laertes, czując, że trucizna działa, wyznaje Hamletowi całą prawdę o planie Klaudiusza. Hamlet umiera, lecz wcześniej dokonuje zemsty: przebija Klaudiusza zatrutym orężem i zmusza go do wypicia resztek trucizny z kielicha. Stryj Hamleta – morderca oraz uzurpator – ginie.

Hamlet prosi Horacego, by ten przeżył i opowiedział światu prawdziwą historię tragedii Danii. W chwilę po śmierci głównego bohatera na zamek wkracza Fortynbras – książę Norwegii, syn norweskiego króla pokonanego niegdyś przez ojca Hamleta – i obejmuje władzę nad Danią. Horacy pozostaje przy życiu jako powiernik tragicznych wydarzeń, który ma wypełnić ostatnią prośbę przyjaciela i opowiedzieć jego historię.

Podsumowanie

„Hamlet” Williama Shakespeare'a to dramat, który nie ma końca w żadnym zwykłym sensie tego słowa – kończy się na scenie, ale żyje dalej w każdym czytelniku, który zetknął się z historią młodego księcia Danii. Główny bohater, syn zmarłego króla Hamleta, stał się archetypem człowieka myślącego, uwięzionego między wiedzą a działaniem, między obowiązkiem a sumieniem. Dramat szekspirowski w tej postaci jest jednocześnie politycznym thrillerem, tragedią miłosną, filozoficznym esejem o śmierci i – co najważniejsze – nieprzemijającym lustrem, w którym każde pokolenie odnajduje własne rozterki, a także pytania bez odpowiedzi.

„Hamlet” to bez wątpienia jedno z największych osiągnięć w historii literatury światowej, a bogactwo jego tematów, postaci i języka sprawia, że każda lektura przynosi nowe odkrycia.

„Hamlet” Szekspira w ujęciu: literaturoznawczym, kulturowym i historycznym

„Hamlet” Williama Shakespeare'a łączy w sobie niezwykłą głębię psychologiczną z dramaturgiczną maestrią, czyniąc z tej tragedii dzieło, które równocześnie należy do epoki renesansu i do wieczności. Przyjrzenie się mu przez pryzmat: literaturoznawczy, kulturowy i historyczny pozwala w pełni docenić, jak wielowymiarowym tekstem jest to arcydzieło.

Umieszczając „Hamleta” na skrzyżowaniu tych trzech perspektyw, można dostrzec, że arcydzieło Shakespeare'a jest nie tylko dokumentem swojej epoki, lecz żywym tekstem kultury, który każdemu pokoleniu mówi coś innego – i właśnie to jest tajemnicą jego nieśmiertelności.