Stanisław Ignacy Witkiewicz – biografia, życiorys i najważniejsze dzieła

Stanisław Ignacy Witkiewicz, znany pod pseudonimem Witkacy, to dramaturg, malarz, fotograf, prozaik i filozof, którego twórczość na długie dekady wyprzedziła swój czas. Urodzony 24 lutego 1885 roku w Warszawie, był jednym z najbardziej oryginalnych i wpływowych twórców polskiej kultury dwudziestolecia międzywojennego. Jego dzieła – teatralne, filozoficzne i malarskie – wpisują się w tradycję europejskiej awangardy, a on sam uznawany jest za jednego z prekursorów estetyki, która później rozwinęła się w teatr absurdu.

Do góry

Najważniejsze informacje o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu – w pigułce

Kategoria	Informacja
Data i miejsce urodzenia	24.02.1885, Warszawa
Data i miejsce śmierci	18.09.1939, Jeziory (Polesie)
Epoka literacka	dwudziestolecie międzywojenne
Najważniejsze utwory	„Nienasycenie", „Pożegnanie jesieni", „Szewcy"
Zawód/Rola	pisarz, dramaturg, malarz, fotograf, filozof
Rodzina	ojciec: Stanisław Witkiewicz; matka: Maria z Pietrzkiewiczów (nauczycielka muzyki); żona: Jadwiga z Unrugów

Do góry

Kalendarium życia i twórczości

• 1885 – Urodziny w Warszawie jako syn Stanisława i Marii z Pietrzkiewiczów.

• 1890 – Przeprowadzka rodziny do Zakopanego z powodu choroby ojca.

• 1905 – Wbrew woli ojca – podjęcie studiów w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.

• 1911 – Ukończenie młodzieńczej powieści „622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta".

• 1914 – Śmierć narzeczonej Jadwigi Janczewskiej, podróż z Malinowskim, wybuch I wojny światowej.

• 1919 – Publikacja głównego dzieła estetycznego: „Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia".

• 1923 – Ślub z Jadwigą Unrug; własne inicjatywy teatralne w Zakopanem.

• 1927 – Powieść „Pożegnanie jesieni";

• 1930 – „Nienasycenie".

• 1935 – Podstawowe dzieło filozoficzne: „Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie istnienia".

• 1938 – Ostatnie dzieło filozoficzne Witkacego: „Zagadnienie psychofizyczne".

• 1939 – Śmierć samobójcza 18 września w Jeziorach na Polesiu.

Do góry

Życiorys Stanisława Ignacego Witkiewicza – szczegółowa biografia

Dzieciństwo i edukacja

Stanisław Ignacy Witkiewicz przyszedł na świat 24 lutego 1885 roku w Warszawie jako syn sławnego ojca – malarza, architekta i krytyka Stanisława Witkiewicza – oraz Marii z Pietrzkiewiczów, nauczycielki muzyki. Już w 1890 roku, z powodu choroby ojca, cała rodzina przeniosła się do Zakopanego – miasta pełnego artystów i intelektualistów, co odcisnęło trwały ślad na wrażliwości przyszłego twórcy. Edukacją Stanisława Ignacego zajął się jego ojciec, który uważał, że system szkolny niszczy indywidualność dziecka, organizując domowe lekcje prowadzone przez wybitnych profesorów i artystów. Dom Witkiewiczów był miejscem odwiedzanym przez czołowych twórców epoki – Sienkiewicza, Żeromskiego i innych wybitnych artystów, których obecność ukształtowała zainteresowania syna. Młody Witkiewicz pisał dramaty i prace filozoficzne, interesował się malarstwem, fotografią i naukami ścisłymi. Po maturze zdanej eksternistycznie we Lwowie wstąpił – wbrew protestom ojca – do krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, pobierając nauki w pracowni Józefa Mehoffera.

Rozwój kariery i działalność artystyczna

Po zakończeniu studiów w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych młody artysta wrócił do Zakopanego, gdzie pisał i malował. Tragiczny rok 1914 przyniósł samobójczą śmierć narzeczonej Jadwigi Janczewskiej, co wywołało u artysty głęboki kryzys – jego stan psychiczny nie uległ poprawie nawet podczas wyprawy z przyjacielem Bronisławem Malinowskim przez Cejlon do Australii i Nowej Gwinei, gdzie uczestniczył jako fotograf wyprawy etnograficznej. Po wybuchu I wojny światowej odłączył się od ekspedycji i udał do Petersburga, zaciągając się do armii carskiej – jako oficer Pawłowskiego Pułku Lejbgwardii był świadkiem rewolucji październikowej, co trwale ukształtowało jego pesymistyczną wizję cywilizacji. W Rosji napisał pierwsze szkice, które złożyły się na wydane w 1919 roku główne dzieło estetyczne – „Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia", zawierające teorię czystej formy. Ta oryginalna próba interpretacji przemian w sztuce zdeterminowała jego późniejszą twórczość malarską oraz teatralną, choć wobec licznych nowych kierunków artystycznych epoki pozostała niezrozumiana, budząc szereg nieporozumień. Od 1918 roku był związany z formistami i brał udział w ich wystawach; w 1923 roku podjął próby organizowania własnych inicjatyw teatralnych w Zakopanem. Mimo ówczesnych niepowodzeń inscenizacyjnych jego sztuk teatralnych nie rezygnował z dalszego pisania dramatów – w całym dorobku dramaturgicznym pozostawił kilkadziesiąt tekstów scenicznych.

Ostatnie lata i śmierć

Stanisław Ignacy Witkiewicz i Jadwiga Unrug pobrali się w kwietniu 1923 roku w Zakopanem. Małżeństwo trwało formalnie do końca życia artysty, choć od 1925 roku małżonkowie żyli w nieformalnej separacji – jego żona zamieszkała w Warszawie, a on pozostał w Zakopanem, utrzymując bliski kontakt poprzez bogatą korespondencję. W 1935 roku ukazało się podstawowe dzieło filozoficzne Witkacego, „Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie Istnienia" – „hauptwerk", jak sam je nazywał, wykładający system monadyzmu biologicznego nawiązującego do filozofii Leibniza, wzbogaconego o wymiar cielesny i biologiczny jednostki. Uzupełnieniem tego systemu stało się wydane w 1938 roku ostatnie dzieło filozoficzne Witkacego, „Zagadnienie psychofizyczne", podejmujące tytułowe zagadnienie w kategoriach tej oryginalnej metafizyki. 18 września 1939 roku Stanisław Ignacy Witkiewicz zmarł śmiercią samobójczą na wieść o wkroczeniu wojsk radzieckich w granice Polski – pochowany w Jeziorach na Polesiu, w 1988 roku przeniesiony do grobu matki na zakopiańskim cmentarzu, jednak przeprowadzone w 1994 roku badania antropologiczne potwierdziły, że przeniesiono wówczas szczątki anonimowej młodej kobiety. Już po śmierci artysty to właśnie Jadwiga Witkiewiczowa ocaliła jego spuściznę – znaczną część rękopisów nosiła przy sobie, resztę ukryła lub przekazała znajomym, a po wojnie troskliwie opiekowała się dorobkiem męża.

Do góry

Twórczość Stanisława Ignacego Witkiewicza – najważniejsze dzieła

W dorobku Stanisława Ignacego Witkiewicza centralne miejsce zajmują dramaty i powieści, ukształtowane przez teorię czystej formy i katastroficzną wizję cywilizacji.

Powieści i proza

• „622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta" – młodzieńcza powieść, wydana pośmiertnie; portret artysty zdominowanego przez demoniczną kobietę.

• „Pożegnanie jesieni" (1927) – katastroficzna powieść o rozpadzie wartości moralnych i społecznych.

• „Nienasycenie" (1930) – apokaliptyczna wizja cywilizacji, łącząca filozofię, groteskę i geopolitykę.

• „Niemyte dusze" (1936) – psychosocjologiczny esej o polskim charakterze narodowym.

Dramaty i eseje

• „Jan Maciej Karol Wścieklica" – jedna z nielicznych sztuk wystawionych za życia autora.

• „Szewcy" (1934) – szczytowe osiągnięcie dramaturgii, groteska o rewolucji i zaniku indywidualizmu.

• „Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia" (1919) – główne dzieło estetyczne.

• „Szkice estetyczne" (1922) i „Teatr. Wstęp do teorii Czystej Formy w teatrze" (1923) – rozwinięcie systemu.

• „Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie istnienia" (1935) – podstawowe dzieło filozoficzne; „Zagadnienie psychofizyczne" (1938) – jego uzupełnienie. Dzieła zebrane ukazały się nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego.

Do góry

Najsłynniejsze cytaty Stanisława Ignacego Witkiewicza

• „Lepiej jednak skończyć nawet w pięknym szaleństwie niż w szarej, nudnej banalności i marazmie." – ze zbioru: „Szewcy i inne dramaty".

• „Pogardzam wszystkimi i mam wstręt taki do hołoty umysłowej, że rzygam." – „Listy do żony".

Do góry

Ekranizacje i obecność w kulturze

Twórczość Stanisława Ignacego Witkiewicza wielokrotnie trafiała na ekrany kin i deski teatrów:

• „Szalona lokomotywa" (1977) – nowojorska premiera w reżyserii Desa McAnuffa, nagrodzona Obie Award.

• „Mistyfikacja" (2010) – film Jacka Koprowicza stawiający surrealistyczną tezę, że Witkacy sfingował własną śmierć i żył w Polsce do 1968 roku.

Poza granicami kraju Martin Esslin w przełomowej pracy o teatrze absurdu z 1961 roku wskazał Witkiewicza jako jednego z prekursorów tendencji, które rozwinęły się w tym nurcie po II wojnie. Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku przechowuje i popularyzuje zbiory jego portretów, a Książnica Pomorska w Szczecinie – część rękopisów ocalonych przez żonę artysty.

Do góry

Cechy charakterystyczne twórczości (Styl)

• Główne motywy: katastrofizm, zanik uczuć wyższych, degradacja cywilizacji, mechanizacja życia, rewolucja społeczna, zagadnienie psychofizyczne i tajemnica istnienia.

• Język i styl: filozoficzne dygresje, neologizmy, czarny humor, prowokacja obyczajowa, antymimetyzm i odrzucenie psychologicznego prawdopodobieństwa postaci.

• Gatunki: dramat awangardowy, powieść katastroficzna, esej filozoficzny, traktat estetyczny, portret malarski i fotografia artystyczna.

• Teoria czystej formy: zakładała, że forma dzieła – nie jego treść – wywołuje u odbiorcy przeżycie metafizyczne; pierwotnego składnika sztuki odwołującego się do tajemnicy istnienia nie da się sprowadzić do żadnej racjonalnej kategorii.

• Filozofia: system monadyzmu biologicznego nawiązujący do Leibniza, wzbogacony o wymiar cielesny – wykłada go zarówno „hauptwerk" z 1935 roku, jak i „Zagadnienie psychofizyczne" z 1938 roku.

Do góry

Stanisław Ignacy Witkiewicz – ciekawostki

• Pseudonim „Witkacy" miał świadomie odróżniać artystę od sławnego ojca, Stanisława Witkiewicza – twórcy stylu zakopiańskiego w architekturze.

• Swoją „Firmę Portretową" prowadził z czarnym humorem: każdy portret opatrywał kryptonimem substancji, pod wpływem której powstawał – nawet filiżanki kawy.

• Chrzestną matką Witkacego była Helena Modrzejewska, jedna z najsłynniejszych polskich aktorek na arenie międzynarodowej.

• To Jadwiga Witkiewiczowa ocaliła spuściznę po tragicznie zmarłym mężu; po wojnie przez długi czas żyła bez środków do życia, a z praw autorskich korzystała jedynie od 1956 do 1959 roku.

• Badania antropologiczne z 1994 roku potwierdziły, że do grobu matki w Zakopanem przeniesiono szczątki anonimowej młodej kobiety – prawdziwe miejsce spoczynku artysty pozostaje symbolicznie nieokreślone.

Do góry