„Nad Niemnem” – pełne streszczenie powieści Elizy Orzeszkowej

Powieść „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej to arcydzieło polskiego pozytywizmu, opublikowane w 1888 roku. Akcja utworu rozgrywa się na Litwie, w malowniczych okolicach rzeki Niemen, około dwudziestu lat po powstaniu styczniowym. Autorka przedstawia losy dwóch rodów – szlacheckiego rodu Korczyńskich oraz zaściankowej szlachty Bohatyrowiczów – splecione ze sobą przez: historię, pracę i miłość. Dzieło składa się z trzech tomów, z których każdy liczy czternaście rozdziałów, tworząc rozbudowaną panoramę życia społecznego na dawnych Kresach Wschodnich.

Do góry

Streszczenie tom I – wprowadzenie w świat nadniemeński

Pierwszy tom powieści Elizy Orzeszkowej wprowadza Czytelnika w malowniczy świat nadniemeńskiej prowincji litewskiej, gdzie na tle bujnej przyrody i spokojnego rytmu wiejskiego życia rozgrywają się dramaty ludzkich losów, miłości i wyborów. Autorka z pietyzmem kreśli panoramę społeczności zamieszkującej okolice Niemna – od zamożnych dworów szlacheckich, przez skromne zaścianki drobnej szlachty, po chaty chłopskie – ukazując skomplikowaną sieć relacji, zależności i konfliktów, które kształtują codzienność bohaterów. W czternastu rozdziałach pierwszego tomu poznajemy główne postacie dramatu, ich przeszłość naznaczoną traumą powstania styczniowego oraz marzenia o przyszłości, która dla niektórych jawi się pełna nadziei, a dla innych pozostaje źródłem goryczy i rozczarowań.

Rozdział I – Korczyn i jego mieszkańcy

Akcja powieści rozpoczyna się w dworze korczyńskim położonym nad Niemnem. Poznajemy główną bohaterkę – Justynę Orzelską, ubogą szlachciankę, skromnie ubraną dziewczynę, która po śmierci matki i tragicznych wydarzeniach rodzinnych znalazła schronienie w domu swojego wuja, Benedykta Korczyńskiego. Jej pochodzenie szlacheckie kontrastuje z trudną sytuacją materialną. Ojciec Justyny zmarł w nędzy po powstaniu styczniowym, pozostawiając córkę bez środków do życia.

Benedykt Korczyński to dziedzic Korczyna, człowiek poświęcający całe swoje życie ciężkiej pracy na roli. Po upadku powstania styczniowego skoncentrował się wyłącznie na gospodarstwie, rezygnując z życia towarzyskiego i dawnych ideałów. Jego żona, Marta Korczyńska, pełni funkcję pani domu. Marta pochodzi z rodziny Bohatyrowiczów – jest córką Jerzego Bohatyrowicza, co stanowi ważny łącznik między dworem a zaściankiem. Kobieta czuje się osamotniona, gdyż mąż poświęca cały czas pracy, zaniedbując relacje rodzinne.

W swoim domu Benedykt gości również Emilię – wdowę po bracie Andrzeju. Brat Andrzej ożenił się przed laty z Emilią, kobietą o arystokratycznych aspiracjach. Po śmierci Andrzeja Korczyńskiego, który zginął w powstaniu styczniowym, Emilia wychowała syna Zygmunta w duchu salonowej elegancji, całkowicie oderwanej od realiów życia na wsi. Po śmierci męża Emilia zamknęła się w świecie wspomnień i żalu do świata.

Rozdział II – pierwsze spacery Justyny

Justyna Orzelska, znudzona monotonią życia w Korczynie, wyrusza na samotne spacery po okolicy. Dziewczyna odkrywa piękno nadniemeńskiej przyrody – łąki, lasy i malownicze brzegi rzeki. Podczas jednej z wędrówek dociera w okolice zaścianka Bohatyrowiczów, choć jeszcze nie nawiązuje bliższych kontaktów z jego mieszkańcami.

W dworze toczy się codzienne życie. Emilia uważa, że Justyna powinna starać się o odpowiedniego męża z dobrej rodziny. Tymczasem Marta Korczyńska obserwuje siostrzenicę męża z mieszanymi uczuciami – widzi w niej młodość i świeżość, których sama już nie posiada. Jej widok budzi w Marcie wspomnienia własnej młodości.

Zygmunt Korczyński, syn Emilii, pojawia się w Korczynie. Młody człowiek wyglądem przypomina francuskiego markiza – elegancki, wyrafinowany, ale całkowicie bezużyteczny. Gardzi pracą fizyczną i marzy o wyjeździe do Paryża. Jego matka wspiera te aspiracje, choć rodzina boryka się z problemami finansowymi.

Rozdział III – życie w dworze korczyńskim

Rozdział III ukazuje codzienność mieszkańców Korczyna. Benedykt od świtu zajmuje się gospodarstwem – w prowadzeniu gospodarstwa pomagała mu żona Marta, choć ich relacje są chłodne i pełne niewypowiedzianych żalów. Wraz z biegiem czasu małżonkowie oddalili się od siebie, każde zamknięte we własnym świecie.

Justyna spędza czas w swoim pokoju, rozmyślając o przyszłości. Dziewczyna czuje się obco w domu wuja, w jakim panuje atmosfera nudy i ukrywanych konfliktów. Tęskni za czymś więcej niż tylko egzystencją ubogiej krewnej zdanej na łaskę rodziny.

Poznajemy również postać Witolda Korczyńskiego – syna Benedykta i Marty, studiującego w Akademii Wileńskiej. Młody człowiek przyjeżdża na wakacje do domu rodzinnego. Witold wrócił pełen demokratycznych ideałów i marzeń o społecznej sprawiedliwości. Reprezentuje młode pokolenie, które pragnie naprawy stosunków społecznych.

Rozdział IV – Witold i jego ideały

Rozdział IV koncentruje się na postaci Witolda. Młody Korczyński to ideowiec – wierzy w konieczność pojednania szlachty z ludem, w pracę dla wspólnego dobra. Witold rozmawia z ojcem o sytuacji w kraju, o konieczności reform, jednak Benedykt, zmęczony życiem i rozczarowany po powstaniu, reaguje sceptycznie.

Witold wraca także do wspomnień o stryju Andrzeju, którego niemal nie pamiętał, ale którego legenda żyje w rodzinie. Jego stryja wspominają jako bohatera, a także idealistę. Śmierć Andrzeja Korczyńskiego w powstaniu styczniowym naznaczyła całą rodzinę – Benedykt zamknął się w pracy, Emilia w żalu, a pamięć o poległym bracie stała się swoistym memento mori.

Justyna i Witold rozmawiają o swoim życiu, a także marzeniach. Między kuzynostwem nawiązuje się przyjacielska więź – oboje czują się obcy w świecie, który ich otacza. Justyna dowiaduje się od Witolda więcej o historii rodziny, a także o powstaniu styczniowym.

Rozdział V – Justyna poznaje zaścianek

W rozdziale V Justyna poznaje bliżej okolicę i natrafia na zaścianek Bohatyrowiczów. To społeczność drobnej szlachty, utrzymującą się z pracy własnych rąk. W odróżnieniu od dworu, w zaścianku panuje atmosfera prostoty, jak też autentyczności.

Justyna poznaje Jana Bohatyrowicza – młodego gospodarza, który wyróżnia się pracowitością, szlachetnością, jak też wewnętrzną siłą. Jan Bohatyrowicz jest potomkiem legendarnych założycieli rodu – Jana i Cecylii. Ich historia stanowi fundament tożsamości całego zaścianka.

Pierwsze spotkanie Justyny z Janem jest krótkie, ale znaczące. Dziewczyna jest zaskoczona godnością i kulturą młodego Bohatyrowicza, która przeczy stereotypom o „prostej” szlachcie zaściankowej. Jan twierdził zawsze, że prawdziwa szlachectwo polega na pracy i uczciwości, nie na tytułach i bogactwie.

Rozdział VI – legenda Jana i Cecylii

Jan Bohatyrowicz oprowadza Justynę po zaścianku, a także opowiada jej historię Jana i Cecylii – legendarnych założycieli rodu. Według przekazów, przed wiekami przybyli na te dzikie tereny dwoje młodych ludzi – Jan, prosty człowiek, i Cecylia, szlachcianka. Połączyła ich miłość silniejsza od stanowych podziałów.

Jan i Cecylia własną pracą przekształcili dziką puszczę w urodzajne pola. Ich grób znajduje się na skraju lasu, a także jest miejscem kultu dla wszystkich Bohatyrowiczów. Jan Bohatyrowicz często odwiedza grób Jana i Cecylii, czerpiąc z niego siłę, a przede wszystkim inspirację.

Historia ta głęboko porusza Justynę. Dziewczyna tłumaczy sobie, że ta opowieść niesie uniwersalne przesłanie – o wartości ciężkiej pracy i miłości, która może pokonać wszelkie przeszkody. Ogromne podobieństwo między sytuacją legendarnej pary a jej własnym położeniem staje się dla Justyny coraz bardziej oczywiste.

Rozdział VII – konflikt o las

W rozdziale VII poznajemy źródło konfliktu między Korczyńskimi a Bohatyrowiczami. Spór dotyczy lasu granicznego – Benedykt rości sobie do niego prawo, Bohatyrowicze uważają go za swoją własność od pokoleń. Konflikt ciągnie się od lat i zatruwa relacje między sąsiadami.

Benedykt, obciążony długami i podatkami nakładanymi przez władze carskie, broni każdego kawałka ziemi. Dla niego ten las to kwestia ekonomicznego przetrwania. Tymczasem dla Bohatyrowiczów to sprawa honoru i tradycji.

Marta Korczyńska, pochodząca z rodu Bohatyrowiczów, znajduje się w trudnej sytuacji – rozdarciu między rodziną męża a rodziną własną. Jej ojciec, Jerzy Bohatyrowicz, nie żyje, ale pamięć o nim jest wciąż żywa. Konflikt boli ją szczególnie, gdyż widzi w nim rozdarcie własnej tożsamości.

Rozdział VIII – Zygmunt i jego zaloty

Zygmunt Korczyński rozpoczyna zaloty do Justyny. Młody dandys widzi w kuzynce łatwy cel – ubogą dziewczynę, która powinna być wdzięczna za jego zainteresowanie. Jego oświadczyny są jednak nietypowe – nie chodzi mu o małżeństwo, lecz o przelotny romans, który umiliłby nudę wiejskiego życia.

Justyna odrzuca awanse Zygmunta z godnością i stanowczością. Dziewczyna widzi w nim człowieka pustego, próżnego i pozbawionego głębszych wartości. Jej reakcja zaskakuje Zygmunta, przyzwyczajonego do łatwych podbojów.

Emilia uważa, że Justyna powinna docenić zainteresowanie jej syna. W jej oczach Zygmunt to doskonała partia – wykształcony, elegancki, o dobrych manierach. Nie dostrzega pustki, a także egoizmu własnego dziecka, zaślepiona matczyną miłością.

Rozdział IX – wspomnienia powstańcze

Pewnego razu Witold rozmawia z Anzelmem Bohatyrowiczem – patriarchą zaścianka. Stary Bohatyrowicz pamięta czasy powstania styczniowego i walczył ramię w ramię z Andrzejem Korczyńskim. Ich rozmowy Witold wysłuchuje z rosnącym wzruszeniem.

Anzelm opowiada o dawnej przyjaźni łączącej szlachtę dworską i zaściankową w czasach powstania. Wszyscy byli wtedy braćmi – łączyła ich wspólna sprawa oraz nadzieja na wolność. Śmierć Andrzeja Korczyńskiego była ciosem dla obu społeczności.

Witold widział ojca w nowym świetle po tej rozmowie. Zrozumiał, że zamknięcie się Benedykta w pracy było formą ucieczki przed bólem po stracie brata. Po śmierci Andrzeja świat Benedykta runął – ideały, nadzieje, wiara w sens walki – wszystko zostało pogrzebane wraz z bratem.

Rozdział X – zbliżenie Justyny i Jana

Justyna i Jan spotykają się coraz częściej. Ich rozmowy dotyczą życia, pracy, marzeń, a przede wszystkim przeszłości. Justyna i Jan rozmawiają godzinami, odkrywając coraz więcej wspólnych punktów.

Jan opowiada o swoim życiu w zaścianku – o ciężkiej pracy, ale i o głębokim sensie, jaki ta praca nadaje egzystencji. Justyna słucha z fascynacją, odkrywając świat całkowicie odmienny od dworskiej atmosfery Korczyna.

Między młodymi ludźmi rodzi się uczucie, choć oboje zdają sobie sprawę z przeszkód społecznych. Justyna pochodzi ze szlachty dworskiej, Jan z zaściankowej – taki związek byłby uznany za mezalians. Jednak historia Jana i Cecylii pokazuje, że miłość może pokonać te bariery.

Rozdział XI – Jadwiga i życie towarzyskie

W rozdziale tym pojawia się Jadwiga Domuntówna – młoda kobieta z sąsiedztwa, która prowadzi aktywne życie towarzyskie. Jadwiga jest przeciwieństwem Justyny – towarzyska, pewna siebie, zainteresowana balami i plotkami.

Bolesław Kirło to kolejna postać z kręgu sąsiadów. Kirło jest właścicielem niedużego majątku i przedstawicielem typowej szlachty średniozamożnej. Wraz z innymi sąsiadami tworzy tło społeczne dla głównych wydarzeń powieści.

Justyna czuje się obco wśród tego towarzystwa. Rozmowy o strojach, balach oraz plotkach nudzą ją i irytują. Coraz bardziej tęskni za prostotą, jak również autentycznością, które znalazła w zaścianku Bohatyrowiczów.

Rozdział XII – Marta i jej dramat

Rozdział poświęcony jest Marcie Korczyńskiej i jej wewnętrznemu dramatowi. Kobieta czuje się osamotniona w małżeństwie – Benedykt poświęca cały czas pracy, zaniedbując żonę. Ich związek, niegdyś pełen uczucia, zamienił się w chłodną koegzystencję.

Marta wspomina swoją młodość w zaścianku Bohatyrowiczów. Wtedy życie było prostsze, ale pełniejsze. Jej mąż był wtedy innym człowiekiem – pełnym ideałów, jak też marzeń. Wszystko zmieniło powstanie i śmierć Andrzeja.

Szczera rozmowa między Martą a Justyną ujawnia głębię nieszczęścia pani domu. Marta ostrzega siostrzenicę przed małżeństwem bez miłości, przed życiem podporządkowanym konwenansom. Te słowa głęboko zapadają w serce Justyny.

Rozdział XIII – Dominik Korczyński

Poznajemy bliżej brata Dominika – trzeciego z braci Korczyńskich. Dominik to człowiek spokojny, ugodowy, zajmujący się administracją majątku. Jego żona również pochodzi z Bohatyrowiczów, co dodatkowo komplikuje relacje rodzinne.

Dominik próbuje łagodzić konflikt między bratem a zaściankiem. Widzi nonsensowność sporu, który niszczy dawne przyjaźnie i sąsiedzkie więzi. Jednak Benedykt pozostaje nieustępliwy – zbyt wiele ma na głowie, by zajmować się pojednaniem.

Historia Dominika pokazuje, że nie wszyscy Korczyńscy są skłóceni z Bohatyrowiczami. Istnieją mosty między obiema społecznościami, choć są one obecnie osłabione przez konflikt o las.

Rozdział XIV – koniec pierwszego tomu

Tom I kończy się sceną znaczącą symbolicznie. Justyna wróciła do swojego pokoju po dniu pełnym wrażeń. Dziewczyna rozmyśla o swojej przyszłości i dokonanych odkryciach.

Z jednej strony widzi świat dworu – pełen pozorów, nudy oraz nieszczęśliwych ludzi. Z drugiej strony poznała zaścianek – prosty, pracowity, ale pełen autentycznych wartości. Wybór między tymi dwoma światami staje się centralnym dylematem bohaterki.

W końcu zrobiło się jej jasne, że nie może dłużej żyć jako bierna obserwatorka. Musi podjąć decyzję o własnym losie, nawet jeśli będzie ona kontrowersyjna w oczach otoczenia.

Do góry

Streszczenie tom II – pogłębienie relacji i konfliktów

Drugi tom powieści przynosi intensyfikację wątków zarysowanych w części pierwszej – uczucie między Justyną a Janem Bohatyrowiczem rozkwita w pełni, zmuszając oboje do zmierzenia się z oczekiwaniami społecznymi i własnymi lękami przed przyszłością. Eliza Orzeszkowa pogłębia portrety psychologiczne bohaterów, odsłaniając kolejne warstwy ich osobowości, traumy oraz pragnień, a jednocześnie rozbudowuje panoramę społeczną o nowe postacie i wątki poboczne, które wzbogacają obraz nadniemeńskiej rzeczywistości. W czternastu rozdziałach drugiego tomu obserwujemy narastające napięcia rodzinne, desperackie próby zachowania starego porządku przez jego obrońców, a także nieuchronne dojrzewanie Justyny do podjęcia najważniejszej decyzji w jej życiu – wyboru między konwenansami a autentycznym szczęściem.

Tom II Rozdział I – powrót do codzienności

Drugi tom rozpoczyna się od opisu życia codziennego w Korczynie. Benedykt nadal poświęca się pracy, Marta prowadzi dom, Emilia narzeka na wiejską nudę. Pozornie nic się nie zmieniło, ale pod powierzchnią narastają napięcia.

Justyna i Jan kontynuują swoje spotkania, choć muszą być dyskretni. Świadomość, że ich relacja byłaby potępiona przez społeczeństwo, dodaje ich uczuciu dramatyzmu. Jednak oboje czują, że znaleźli w sobie bratnią duszę.

Witold wraca do Akademii Wileńskiej, zabierając ze sobą nowe przemyślenia. Pobyt w domu rodzinnym uświadomił mu, jak wiele jest do zrobienia – zarówno w sferze społecznej, jak i w naprawie relacji rodzinnych.

Tom II Rozdział II – historia Andrzeja

W tym rozdziale poznajemy więcej szczegółów o Andrzeju Korczyńskim i jego losach. Brat Andrzej był idealistą – wierzył w możliwość wyzwolenia narodu, w braterstwo wszystkich stanów, w świetlaną przyszłość.

Andrzeja Korczyńskiego wspominają wszyscy – Benedykt z bólem, Emilia z żalem i pretensją do świata, Anzelm Bohatyrowicz z szacunkiem. Każdy z nich widzi innego Andrzeja, co pokazuje złożoność tej postaci.

Po śmierci Andrzeja świat się zmienił. Emilia, niegdyś pełna życia kobieta, zamieniła się w zgorzkniałą wdowę. Benedykt zamknął się w pracy. Marzenia o wolności zostały pogrzebane wraz z powstańcami.

Tom II Rozdział III – ojciec Justyny

Justyna dowiaduje się więcej o swoim ojcu. Ojciec Justyny był bratem Marty Korczyńskiej i pochodził z zubożałej szlachty. Ożenił się z kobietą poniżej swojego stanu, co spotkało się z dezaprobatą rodziny.

Po śmierci matki Justyna została sama. Jej ojciec, złamany życiem, jak też rozczarowany, zmarł w nędzy. Dziewczyna trafiła do Korczyna jako uboga krewna, zdana na łaskę wujostwa.

Ta historia rzuca nowe światło na sytuację Justyny. Dziewczyna jest potomkinią ludzi, którzy odważyli się iść za głosem serca, wbrew konwenansom. W pewnym sensie jej rodzice byli jak Jan i Cecylia – połączeni miłością silniejszą od stanowych podziałów.

Tom II Rozdział IV – Teofil Różyc

W fabule pojawia się Teofil Różyc – sąsiad Korczyńskich, właściciel podupadającego majątku. Różyc reprezentuje typ szlachcica-utracjusza, który przepuścił majątek na hulankach, a także podróżach zagranicznych.

Teofil prowadzi życie towarzyskie pozbawione głębszego sensu. Jego majątek, Osowce, popada w ruinę, ale on sam nie przejmuje się tym zbytnio. Żyje dniem dzisiejszym, unikając myśli o przyszłości.

Postać Różyca stanowi kontrast dla pracowitego Benedykta i szlachetnego Jana. Pokazuje, do czego prowadzi życie bez pracy oraz odpowiedzialności – do degradacji materialnej, a przede wszystkim moralnej.

Tom II Rozdział V – pogłębienie uczuć

Rozdział V to istotny moment w relacji Justyny i Jana. Młodzi ludzie spotykają się przy grobie Jana oraz Cecylii – miejscu symbolicznym dla ich uczucia. Tu padają pierwsze wyznania.

Justyna i Jan rozmawiają o swojej przyszłości. Jan oferuje jej życie pełne pracy, ale i miłości. Nie może dać jej bogactwa ani salonowej elegancji, ale może dać szczerość, a ponadto oddanie.

Dziewczyna tłumaczy, że właśnie tego szuka – autentyczności, sensu, prawdziwych wartości. Świat dworu, z jego pozorami i hipokryzją, nie jest dla niej. Przy Janie czuje się sobą – wolna od masek, a przede wszystkim oczekiwań.

Tom II Rozdział VI – reakcje otoczenia

Wieść o zbliżeniu Justyny i Jana dociera do dworu. Reakcje są różne – od oburzenia po zrozumienie. Emilia jest zszokowana – w jej oczach to skandal, mezalians hańbiący rodzinę.

Marta Korczyńska reaguje inaczej. Sama pochodząc z Bohatyrowiczów, rozumie wartość zaścianka. Widzi w decyzji Justyny odwagę, której niegdyś jej zabrakło.

Benedykt początkowo jest przeciwny związkowi. Konflikt z Bohatyrowiczami trwa, a małżeństwo Justyny z Janem byłoby zdradą rodzinnych interesów. Jednak w głębi serca zaczyna rozumieć siostrzenicę.

Tom II Rozdział VII – Zygmunt i jego plany

Zygmunt nie rezygnuje z zainteresowania Justyną. Jego oświadczyny zostały wprawdzie odrzucone, ale młody dandys traktuje to jako wyzwanie. Próbuje zdyskredytować Jana w oczach kuzynki.

Emilia wspiera syna w tych działaniach. Jej syn jest dla niej wszystkim – wychowała syna sama, poświęcając mu całą energię. Nie dopuści, by jakaś uboga krewna odrzuciła jej dziecko dla prostego chłopa.

Jednak Justyna pozostaje nieugięta. Im bardziej Zygmunt naciska, tym bardziej jej wzrasta przekonanie, że dokonała słusznego wyboru. Jan reprezentuje wszystko, czego Zygmunt jest pozbawiony – głębię, autentyczność, wartości.

Tom II Rozdział VIII – Witold jako mediator

Witold wraca na krótko do domu i podejmuje próbę pogodzenia zwaśnionych stron. Witold rozmawia zarówno z ojcem, jak i z Bohatyrowiczami, szukając rozwiązania konfliktu o las.

Młody Korczyński argumentuje, że spór jest absurdalny – obie rodziny łączy wspólna historia, wspólne wartości, a dzieli je kawałek lasu. W obliczu zagrożeń zewnętrznych – rusyfikacji, ucisku carskiego – wewnętrzne kłótnie są luksusem, na który nie mogą sobie pozwolić.

Benedykt zgadza się w końcu na rozmowy. Po raz pierwszy od lat otwiera się na możliwość pojednania. To przełomowy moment – pierwszy krok ku naprawie relacji między dworem a zaściankiem.

Tom II Rozdział IX – przeszłość Emilii

Poznajemy historię Emilii przed małżeństwem z Andrzejem. Była córką zubożałego arystokraty, wychowaną w kulcie salonowej elegancji i towarzyskich sukcesów. Małżeństwo z Andrzejem wydawało się spełnieniem marzeń.

Jednak życie na prowincji litewskiej było dalekie od jej wyobrażeń. Emilia nigdy nie zaakceptowała wiejskiej rzeczywistości, tęskniąc za wielkim światem. Po śmierci męża zamknęła się w goryczy i pretensjach.

Jej syn Zygmunt jest „produktem” tego wychowania – człowiekiem oderwanym od rzeczywistości, gardzącym pracą, marzącym o życiu, którego nie może mieć. Emilia nieświadomie skazała go na nieszczęście.

Tom II Rozdział X – Bohatyrowicze

Rozdział poświęcony jest życiu zaścianka Bohatyrowiczów. Poznajemy bliżej strukturę tej społeczności – patriarchalną, opartą na rodzinnych więzach i wspólnej pracy.

Anzelm Bohatyrowicz to głowa rodu – człowiek mądry, doświadczony, szanowany przez wszystkich. Pamięta dawne czasy, powstanie, przyjaźń z Andrzejem Korczyńskim. Jego stryja Jan wspominał z wielkim szacunkiem.

Jan Bohatyrowicz wyróżnia się wśród młodego pokolenia. Jest pracowity, uczciwy, ale też wykształcony – potrafił się kształcić i rozwijać mimo ograniczonych możliwości. Stanowi ideał pozytywistycznego bohatera – człowieka łączącego pracę fizyczną z rozwojem intelektualnym.

Tom II Rozdział XI – decyzja Justyny

Justyna podejmuje ostateczną decyzję – zwiąże swoje życie z Janem Bohatyrowiczem. Ta decyzja oznacza rezygnację z życia, które mogłaby mieć jako szlachcianka dworska – z salonów, balów, towarzyskich sukcesów.

Następnego dnia Justyna informuje wujostwo o swoich planach. Reakcje są mieszane – Emilia jest oburzona, Benedykt zamyślony, Marta cicho wspierająca. Atmosfera w domu staje się napięta.

Dziewczyna nie cofa się jednak przed decyzją. Znalazła swoje miejsce w świecie – przy Janie, w zaścianku, wśród ludzi pracy. To jej własny wybór, dokonany świadomie i odpowiedzialnie.

Tom II Rozdział XII – rozmowa Benedykta z Janem

Benedykt decyduje się na rozmowę z Janem Bohatyrowiczem. To spotkanie dwóch światów – dziedzica wielkiego majątku i prostego gospodarza z zaścianka. Jednak obaj mężczyźni odkrywają, że mają więcej wspólnego, niż sądzili.

Obaj są pracowitymi gospodarzami, którzy poświęcają życie swojej ziemi. Obaj stracili bliskich w powstaniu. Ponadto wierzą w wartość pracy i wierności tradycji. Konflikt o las wydaje się nagle mało istotny wobec tych podobieństw.

Benedykt nie daje jeszcze oficjalnej zgody na małżeństwo, ale jego opór słabnie. Widzi w Janie człowieka godnego szacunku, nawet jeśli pochodzi z zaścianka.

Tom II Rozdział XIII – Stanisław Korczyński

W powieści pojawia się wzmianka o Stanisławie Korczyńskim – kolejnym członku rodziny. Postać ta uzupełnia obraz rodu Korczyńskich i jego rozgałęzień.

Historia rodziny Korczyńskich jest skomplikowana – różne gałęzie, różne losy, różne wybory. Jedni zginęli w powstaniu, inni przetrwali. Jedni zachowali majątki, inni je stracili. Justyna jest córką pochodzącą z jednej z uboższych gałęzi.

Ta rodzinna sieć pokazuje, jak powstanie styczniowe wstrząsnęło całym społeczeństwem. Żadna rodzina nie wyszła z niego nietknięta – wszyscy stracili kogoś bliskiego, majątek bądź nadzieję.

Tom II Rozdział XIV – zakończenie drugiego tomu

Drugi tom kończy się sceną pełną napięcia. Justyna wracają z Janem ze spotkania w lesie. Ich powóz mija dwór Korczyńskich – symboliczne przejście między dwoma światami.

W Korczynie wszyscy wiedzą już o planach Justyny. Atmosfera jest ciężka – jedni potępiają, inni wspierają w milczeniu. Emilia planuje ostatnią próbę odwiedzenia Justyny od jej zamiaru.

Justyna jednak jest spokojna i pewna. Znalazła swoją drogę i pójdzie nią do końca, bez względu na opinię otoczenia.

Do góry

Streszczenie tom III – rozwiązanie fabuły

Trzeci, finałowy tom powieści przynosi długo wyczekiwane rozstrzygnięcia – Justyna Orzelska podejmuje ostateczną decyzję o związaniu swojego losu z Janem Bohatyrowiczem, stawiając miłość i autentyczne wartości ponad konwenanse stanowe i oczekiwania otoczenia. Eliza Orzeszkowa prowadzi swoich bohaterów przez kolejne próby, a także konfrontacje, by ostatecznie ukazać triumf pracy, uczciwości i prawdziwego uczucia nad próżnością, goryczą, jak również społecznymi uprzedzeniami. W czternastu rozdziałach zamykającego tomu obserwujemy nie tylko ślub młodej pary i jej pierwsze kroki w nowym życiu, lecz także szersze pojednanie zwaśnionych rodów, odrodzenie nadziei w sercach nawet najbardziej zgorzkniałych bohaterów oraz optymistyczną wizję przyszłości, w której solidarna praca i wzajemny szacunek mogą przezwyciężyć dziedzictwo dawnych podziałów.

Tom III Rozdział I – ostatnie próby Emilii

Trzeci tom rozpoczyna się od desperackich prób Emilii, by odwieść Justynę od małżeństwa z Janem. Wdowa po Andrzeju apeluje do ambicji, dumy rodowej, przyszłości dzieci, które urodzą się z tego związku.

Emilia maluje ponury obraz życia w zaścianku – ciężka praca, brak wygód, prostota granicząca z ubóstwem. Czy tego naprawdę chce wykształcona panienka ze szlacheckiego domu?

Justyna słucha cierpliwie, ale nie zmienia zdania. Znaleźć szczęście w pracy i miłości – oto jej ideał. Nie potrzebuje salonów ani balów. Potrzebuje sensu, a także autentyczności.

Tom III Rozdział II – przygotowania do ślubu

Mimo oporów części rodziny, przygotowania do ślubu Justyny i Jana posuwają się naprzód. Benedykt w końcu dał zgodę – nie entuzjastyczną, ale zgodę. Uznał prawo siostrzenicy do własnych wyborów.

W zaścianku Bohatyrowiczów panuje radość. Jan przygotowuje dom dla młodej pary – prosty, ale solidny, jak wszystko, co robią Bohatyrowicze. Rodzina przyjmuje Justynę z otwartymi ramionami.

Marta Korczyńska wspiera siostrzenicę w przygotowaniach. Sama pochodzi z zaścianka i wie, że Justyna nie będzie tam nieszczęśliwa. Przeciwnie – może znaleźć to, czego ona sama nie znalazła w dworskim małżeństwie.

Tom III Rozdział III – refleksje Benedykta

Rozdział III ukazuje wewnętrzne rozterki Benedykta. Dziedzic Korczyna rozmyśla o swoim życiu, o wyborach, które podjął, o tym, co osiągnął i co stracił.

Po powstaniu poświęcił się pracy, wierząc, że to jedyna droga ocalenia – ziemi, rodziny, polskości. Ale czy nie zapłacił za to zbyt wysokiej ceny? Stracił kontakt z żoną, z dziećmi, a nawet z samym sobą.

Ślub Justyny skłania go do przewartościowań. Może trzeba znaleźć równowagę między pracą a życiem? Może trzeba otworzyć się na innych, zamiast zamykać w samotności?

Tom III Rozdział IV – pojednanie z Bohatyrowiczami

Ślub Justyny i Jana staje się okazją do szerszego pojednania. Benedykt spotyka się z Bohatyrowiczami, by omówić zakończenie sporu o las. Atmosfera jest początkowo napięta, ale stopniowo się rozluźnia.

Obie strony przypominają sobie dawne czasy – przyjaźń, wspólną walkę w powstaniu, nadzieję na lepszą przyszłość. Te wspomnienia są silniejsze od bieżących konfliktów.

Zawierane jest porozumienie – las zostaje podzielony sprawiedliwie, spór zakończony. To symboliczny akt pojednania dwóch światów – dworu i zaścianka, przeszłości oraz przyszłości.

Tom III Rozdział V – ceremonia ślubna

Rozdział V to kulminacyjny moment powieści – ślub Justyny Orzelskiej i Jana Bohatyrowicza. Ceremonia odbywa się skromnie, ale godnie. Obecni są przedstawiciele obu rodzin – na znak nowego początku.

Młoda para składa przysięgę przy grobie Jana i Cecylii – symbolicznie łącząc się z legendarną tradycją założycieli rodu. To nie przypadek – Jan i Justyna świadomie nawiązują do tej opowieści.

Po ceremonii młodej pary wszyscy udają się na skromne wesele. Nawet Emilia pojawia się, choć jej mina wyraża dezaprobatę. Marta płacze ze wzruszenia – widzi w Justynie siebie sprzed lat.

Tom III Rozdział VI – nowe życie Justyny

Justyna rozpoczyna nowe życie w zaścianku. Początki są trudne – musi nauczyć się prac domowych, których nigdy nie wykonywała. Ale Jan jest cierpliwy, a rodzina wspierająca.

W prowadzeniu gospodarstwa pomagała jej teściowa i inne kobiety z zaścianka. Justyna odkrywa, że ta prosta praca daje satysfakcję, której nigdy nie znalazła w salonowym życiu.

Z biegiem czasu Justyna staje się pełnoprawną członkinią społeczności Bohatyrowiczów. Jej szlacheckie maniery ustępują miejsca prostej serdeczności. Jest szczęśliwa – pierwszy raz w życiu.

Tom III Rozdział VII – Zygmunt opuszcza Korczyn

Zygmunt, upokorzony odrzuceniem przez Justynę, decyduje się na wyjazd. Marzy o Paryżu, o wielkim świecie, o życiu godnym człowieka jego formatu. Emilia wspiera te plany, choć brak pieniędzy na ich realizację.

Młody Korczyński reprezentuje typ człowieka przegranego – niezdolnego do pracy, odrzucającego wartości, które mogłyby go ocalić. Jego przyszłość rysuje się ponuro – bez majątku, bez zawodu, bez celu.

Wyjazd Zygmunta to symboliczne odejście starego porządku. Świat salonowej elegancji i próżniactwa ustępuje miejsca światu pracy, a przede wszystkim odpowiedzialności.

Tom III Rozdział VIII – Witold i jego plany

Witold wraca z uniwersytetu z konkretnymi planami na przyszłość. Chce pracować dla wspólnego dobra – edukować chłopów, modernizować gospodarkę, budować mosty między stanami.

Jego ojciec, pod wpływem ostatnich wydarzeń, jest bardziej otwarty na te idee. Benedykt zaczyna rozumieć, że sama ciężka praca nie wystarczy – trzeba też zmieniać świadomość społeczną.

Witold rozmawia z Janem Bohatyrowiczem o współpracy. Młody Korczyński widzi w zaścianku potencjał – ludzi pracowitych, uczciwych, otwartych na wiedzę. Razem mogą więcej.

Tom III Rozdział IX – Marta i Benedykt

Rozdział poświęcony jest poprawie relacji między Martą a Benedyktem. Ślub Justyny, pojednanie z Bohatyrowiczami, refleksje nad życiem – wszystko to przyczyniło się do zbliżenia małżonków.

Szczera rozmowa między nimi ujawnia nagromadzone przez lata żale i pretensje. Ale też miłość, która mimo wszystko przetrwała. Benedykt przeprasza za zaniedbywanie żony, Marta za zamknięcie się w sobie.

To nie jest spektakularne pojednanie – raczej początek odbudowy relacji. Ale dla obojga to ważny krok ku szczęściu, którego tak długo im brakowało.

Tom III Rozdział X – Emilia sama

Emilia pozostaje sama ze swoją goryczą. Zygmunt wyjechał, świat się zmienił, a ona nie potrafi się do tego dostosować. Tkwi w przeszłości, wspominając dawną miłość i dawną świetność.

Postać Emilii to przestroga – pokazuje, do czego prowadzi życie poświęcone pozorom i wspomnieniom. Bez pracy, bez celu, bez otwarcia na innych człowiek skazuje się na samotność.

Orzeszkowa nie potępia jednak Emilii jednoznacznie. Pokazuje ją jako ofiarę okoliczności – wychowania, epoki, osobistych tragedii. Jej nieszczęście budzi współczucie, nie tylko krytykę.

Tom III Rozdział XI – przyszłość Jana i Justyny

Justyna spodziewa się dziecka – nowego życia, które połączy w sobie dwa światy. Jej syn (lub córka) będzie potomkiem zarówno Bohatyrowiczów, jak i Orzelskich, zarówno zaścianka, jak i dworu.

Ta ciąża to symbol nadziei – nowe pokolenie, które może przezwyciężyć stare podziały. Dzieci Justyny i Jana będą żyły w świecie, który ich rodzice pomogli zmienić.

Jan jest szczęśliwy – jego marzenia się spełniły. Ma żonę, którą kocha, gospodarstwo, które rozwija, przyszłość, która rysuje się optymistycznie.

Tom III Rozdział XII – ludzkiego śmiechu powrót

W zaścianku słychać pobrzmiewanie ludzkiego śmiechu – życie toczy się dalej, pełne prostych radości i codziennych trosk. Społeczność Bohatyrowiczów przyjęła Justynę jako swoją – jest teraz jedną z nich.

Justyna odkrywa piękno prostego życia – wspólnej pracy, rodzinnych posiłków, sąsiedzkiej pomocy. To świat daleki od dworskich intryg i salonowych gier, ale o wiele bardziej autentyczny.

Jej temat stał się inspiracją dla innych – historia Justyny pokazała, że można wybrać własną drogę, wbrew oczekiwaniom i konwenansom.

Tom III Rozdział XIII – symboliczne zakończenie

Justyna i Jan odwiedzają grób Jana i Cecylii. To już tradycja – przychodzą tu regularnie, by oddać hołd przodkom, a przede wszystkim odnowić przyrzeczenia.

Stojąc przy mogile, Justyna myśli o przeszłości i przyszłości. O swojej matce, która zmarła młodo. O ojcu, który nie doczekał jej szczęścia. O wszystkich, którzy odeszli, i o tych, którzy przyjdą.

Historia zatacza koło – Jan i Cecylia, Jan i Justyna. Miłość, która przekracza podziały, praca, która nadaje sens życiu, wierność, która łączy pokolenia. Te wartości są wieczne.

Tom III Rozdział XIV – finał powieści

Powieść kończy się optymistycznym akcentem. Życie nad Niemnem toczy się dalej – w dworach i zaściankach, wśród bogaczy, a także biedaków. Ale coś się zmieniło – pojawiła się nadzieja na lepszą przyszłość.

Konflikt między Korczyńskimi a Bohatyrowiczami został zażegnany. Małżeństwo Justyny i Jana symbolicznie połączyło oba rody. Witold pracuje nad modernizacją, a także edukacją. Benedykt otwiera się na nowe idee.

Przesłanie powieści jest jasne: przyszłość należy do tych, którzy pracują, kochają i wierzą w sens swoich działań. Nie do próżniaków – jak Zygmunt, nie do gorzkich – jak Emilia. Do ludzi takich jak Jan i Justyna – prostych, uczciwych, oddanych ziemi i sobie nawzajem.

Do góry

Podsumowanie „Nad Niemnem”

„Nad Niemnem” to powieść, która w mistrzowski sposób łączy wątki miłosne z problematyką społeczną i patriotyczną. Eliza Orzeszkowa stworzyła rozbudowaną panoramę życia polskiej społeczności na Litwie w okresie popowstaniowym, ukazując zarówno konflikty klasowe, jak i drogę do ich przezwyciężenia.

Główna bohaterka, Justyna Orzelska, przechodzi ewolucję od biernej obserwatorki do kobiety świadomie wybierającej swoją drogę życiową. Jej związek z Janem Bohatyrowiczem symbolizuje pozytywistyczny ideał pracy organicznej i solidarności społecznej. Decyzja o małżeństwie z człowiekiem z zaścianka to nie ucieczka od świata, lecz świadomy wybór wartości – autentyczności, pracy, miłości.

Powieść stanowi również hołd dla uczestników powstania styczniowego, których pamięć jest żywa wśród bohaterów utworu. Postać Andrzeja Korczyńskiego, choć nieobecna bezpośrednio w fabule, wpływa na losy wszystkich bohaterów. Legenda Jana i Cecylii pełni funkcję mitu założycielskiego, przypominającego o wartości ciężkiej pracy, a także wierności ziemi ojczystej.

Orzeszkowa krytykuje w powieści próżniactwo (reprezentowane przez Zygmunta i Emilię), kosmopolityzm, oderwanie od rzeczywistości i pogardę dla pracy. Jednocześnie idealizuje życie oparte na trudzie własnych rąk, solidarności społecznej oraz wierności tradycji. To przesłanie było szczególnie istotne w warunkach zaborów, gdy Polacy pozbawieni własnego państwa musieli szukać innych form podtrzymywania tożsamości narodowej.

Do góry

„Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej w ujęciu: literaturoznawczym, kulturowym i historycznym

„Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej to dzieło wielowarstwowe, które można analizować z różnych perspektyw badawczych – literaturoznawczej, kulturowej i historycznej. Powieść powstała w okresie zaborów, gdy naród polski pozbawiony własnej państwowości poszukiwał innych form podtrzymywania tożsamości, a praca organiczna, a także kult ziemi stawały się formą cichego oporu wobec rusyfikacji i germanizacji.

Ujęcie	Najważniejsze kwestie
Polonistyczne	• Gatunek: powieść realistyczna, tendencyjna, należąca do nurtu realizmu krytycznego z elementami dydaktycznymi. • Narrator: trzecioosobowy, wszechwiedzący, z elementami mowy pozornie zależnej. • Kompozycja: trzy tomy po czternaście rozdziałów, fabuła chronologiczna z retrospekcjami. • Główne motywy: praca organiczna, ziemia jako wartość, miłość ponad podziałami stanowymi, pamięć powstańcza, konflikt pokoleń. • Bohaterowie: Justyna Orzelska jako nowy typ bohaterki pozytywistycznej, Jan Bohatyrowicz jako ideał człowieka pracy, Benedykt Korczyński jako postać tragiczna, Witold jako przedstawiciel młodego pokolenia. • Środki stylistyczne: rozbudowane opisy przyrody nadniemeńskiej, retrospekcje przywołujące powstanie styczniowe, legenda Jana i Cecylii jako mit założycielski. • Intertekstualność: nawiązania do „Pana Tadeusza” Mickiewicza w kreacji szlacheckiego świata.
Kulturowy	• Obraz społeczeństwa: trójpodział na szlachtę dworską, szlachtę zaściankową i chłopów, pokazanie zróżnicowania wewnątrz stanu szlacheckiego. • Wartości pozytywistyczne: praca organiczna jako forma patriotyzmu, solidarność stanowa, wierność tradycji i ziemi ojczystej. • Rola kobiety: Justyna jako nowy typ bohaterki – samodzielna, świadoma swoich wyborów, aktywna, przeciwstawiona biernej Emilii i podporządkowanej Marcie. • Krytyka społeczna: próżniactwo i kosmopolityzm wyższych sfer, brak zaangażowania w sprawy narodowe, oderwanie od pracy i ziemi. • Model życia: ideał pracy na roli przeciwstawiony salonowej kulturze miast i dworów, apoteoza prostoty i autentyczności. • Wartość pracy: praca jako wartość moralna, patriotyczna i egzystencjalna, nadająca sens życiu jednostki i wspólnoty.
Historyczny	• Czas akcji: około 1886 roku, ponad dwadzieścia lat po powstaniu styczniowym, w okresie wzmożonej rusyfikacji. • Kontekst polityczny: zabór rosyjski, represje popowstaniowe, konfiskaty majątków, zsyłki na Syberię. • Powstanie styczniowe: obecne we wspomnieniach bohaterów jako wydarzenie traumatyczne, kształtujące losy całego pokolenia, źródło zarówno dumy, jak i traumy. • Uwłaszczenie chłopów 1864: zmiana relacji społecznych, konieczność redefinicji stosunków między dworem a wsią. • Program pozytywistyczny: praca u podstaw, emancypacja kobiet, demokratyzacja stosunków społecznych, oświata ludowa. • Sytuacja ekonomiczna: zadłużenie majątków szlacheckich, wysokie podatki nakładane przez władze carskie, konflikty graniczne, pauperyzacja części szlachty.

Powieść Elizy Orzeszkowej pozostaje nie tylko cennym świadectwem epoki pozytywizmu i życia na dawnych Kresach Wschodnich, lecz także uniwersalnym przesłaniem o wartości pracy, miłości oraz wierności ideałom, które nie tracą aktualności bez względu na zmieniające się czasy, a także okoliczności historyczne.

Do góry

Pytania i odpowiedzi – najważniejsze zagadnienia maturalne

1. Jaki jest główny temat powieści „Nad Niemnem”? Głównym tematem jest apoteoza pracy organicznej jako fundamentu odrodzenia narodowego i społecznego w warunkach zaborów. Orzeszkowa pokazuje, że praca na roli może być formą patriotyzmu, drogi do szczęścia osobistego i sposobem na zachowanie polskości pod obcym panowaniem.

2. Kim jest Justyna Orzelska i jaką przechodzi przemianę? Justyna to uboga szlachcianka, sierota mieszkająca u wuja Benedykta Korczyńskiego jako biedna krewna. Przechodzi ewolucję od biernej, znudzonej dziewczyny, obserwującej życie z dystansu, do kobiety świadomie wybierającej własną drogę życiową. Odrzuca konwenanse stanowe, decydując się na małżeństwo z Janem Bohatyrowiczem – przedstawicielem szlachty zaściankowej.

3. Jaką funkcję pełni legenda Jana i Cecylii w strukturze powieści? Legenda stanowi mit założycielski rodu Bohatyrowiczów i wzorzec etyczny dla bohaterów. Opowiada o parze, która przed wiekami własną pracą zagospodarowała dzikie tereny – Jan był prostym człowiekiem, Cecylia szlachcianką. Symbolizuje wartość trudu, wierności ziemi i miłości przekraczającej podziały stanowe. Dla Justyny i Jana staje się inspiracją, a także legitymizacją ich własnego związku.

4. Jak powstanie styczniowe wpływa na fabułę i bohaterów powieści? Powstanie styczniowe, choć zakończone ponad dwadzieścia lat przed akcją powieści, kształtuje losy wszystkich bohaterów. Andrzej Korczyński zginął w powstaniu, co wpłynęło na całą rodzinę – Benedykt zamknął się w pracy, Emilia w goryczy. Pamięć o powstańcach łączy pozornie skonfliktowane rody – Anzelm Bohatyrowicz walczył ramię w ramię z Andrzejem. Powstanie funkcjonuje jako wspólna trauma i źródło tożsamości.

5. Na czym polega konflikt między Korczyńskimi a Bohatyrowiczami? Konflikt dotyczy spornego lasu granicznego, ale ma głębsze podłoże – wynika z uprzedzeń stanowych między szlachtą dworską a zaściankową oraz z trudności ekonomicznych obu stron po powstaniu. Zostaje symbolicznie rozwiązany przez małżeństwo Justyny i Jana, które łączy oba rody i symbolizuje pojednanie stanów.

6. Jaką rolę odgrywa Witold Korczyński w powieści? Witold, syn Benedykta, reprezentuje młode pokolenie pozytywistów – wykształcone na uniwersytecie, demokratyczne w poglądach, otwarte na zmiany. Studiuje w Akademii Wileńskiej i wraca do domu z ideami pracy dla wspólnego dobra. Dąży do pojednania stanów, modernizacji gospodarki, a przede wszystkim edukacji ludu. Pełni funkcję mediatora między starym a nowym porządkiem.

7. Czym charakteryzuje się realizm powieści Orzeszkowej? Powieść cechuje szczegółowy, wiarygodny opis środowiska społecznego i przyrodniczego, psychologicznie pogłębione portrety postaci, panoramiczne ujęcie różnych warstw społecznych oraz wątki tendencyjne propagujące pozytywistyczne ideały. Autorka łączy realizm krytyczny z elementami dydaktycznymi, kreując przekonujący obraz życia na Litwie popowstaniowej.

8. Jakie postawy społeczne krytykuje Orzeszkowa w powieści? Autorka krytykuje próżniactwo i brak produktywności (Zygmunt), życie przeszłością i goryczą (Emilia), kosmopolityzm i pogardę dla rodzimych wartości, brak zaangażowania w sprawy narodowe, uprzedzenia stanowe dzielące społeczeństwo oraz oderwanie od pracy i ziemi jako fundamentów egzystencji.

9. Dlaczego „Nad Niemnem” jest ważna dla pozytywizmu polskiego? Powieść realizuje pełny program pozytywistyczny: propaguje pracę organiczną jako formę patriotyzmu, solidarność społeczną ponad podziałami stanowymi, kult ziemi i tradycji, emancypację kobiet (przez postać Justyny podejmującej samodzielne decyzje) oraz ideę oświaty, a także modernizacji. W warunkach zaborów była manifestem ideowym i wzorcem do naśladowania.

10. Jak Orzeszkowa przedstawia różne modele kobiecości? Autorka kreuje kilka kontrastowych modeli: bierną, zamkniętą w przeszłości Emilię, podporządkowaną konwenansom Martę Korczyńską, towarzyską i powierzchowną Jadwigę Domuntównę oraz aktywną, świadomą Justynę. Ta ostatnia reprezentuje nowy ideał – kobiety samodzielnie decydującej o swoim losie, odrzucającej społeczne oczekiwania w imię autentycznych wartości.

11. Jakie znaczenie ma przyroda nadniemeńska w powieści? Przyroda pełni wielorakie funkcje: stanowi malownicze tło akcji, symbolizuje ojczyznę i ciągłość tradycji, odzwierciedla stany emocjonalne bohaterów. Niemen, jak również okoliczne lasy to przestrzeń sakralna, w której rozgrywają się najważniejsze wydarzenia – spotkania Justyny i Jana, wizyta przy grobie założycieli rodu. Przyroda jest także źródłem wartości – praca na ziemi nadaje sens życiu.

12. Czym różni się szlachta dworska od zaściankowej w świecie powieści? Szlachta dworska (Korczyńscy) posiada większe majątki, zatrudnia służbę, pretenduje do wyższej kultury i prowadzi życie towarzyskie, ale bywa próżna i oderwana od rzeczywistości. Szlachta zaściankowa (Bohatyrowicze) pracuje własnymi rękami, zachowuje prostotę obyczajów, kultywuje tradycję, a przede wszystkim przywiązanie do ziemi. Paradoksalnie to zaścianek reprezentuje w powieści wyższe wartości moralne.

13. Kim był Andrzej Korczyński i jaką rolę pełni w powieści mimo swojej nieobecności? Andrzej Korczyński to brat Benedykta, który zginął w powstaniu styczniowym. Choć nieobecny fizycznie w fabule, wpływa na losy wszystkich bohaterów – jego śmierć ukształtowała Benedykta (zamknięcie w pracy), Emilię (gorycz i żal), relacje rodzinne. Reprezentuje idealizm i gotowość do poświęceń, jest swoistym wzorcem moralnym, wobec którego mierzą się pozostali bohaterowie.

14. Jakie przesłanie niesie finał powieści? Finał jest optymistyczny – małżeństwo Justyny i Jana symbolizuje pojednanie stanów i nowy początek, konflikt o las zostaje zażegnany, relacje między Martą a Benedyktem się poprawiają, Witold planuje pracę na rzecz wspólnego dobra. Przesłanie jest jasne: przyszłość należy do tych, którzy pracują, kochają i wierzą w sens swoich działań, nie do próżniaków i ludzi zamkniętych w przeszłości.

15. Jak powieść „Nad Niemnem” wpisuje się w kontekst literatury europejskiej XIX wieku? Powieść należy do nurtu realizmu europejskiego, porównywalnego z twórczością Balzaka, Tołstoja czy Dickensa. Podobnie jak oni, Orzeszkowa tworzy panoramę społeczną, psychologicznie pogłębione portrety bohaterów, krytykuje wady społeczeństwa. Jednocześnie ma specyficzny polski rys – problematykę narodową, pamięć powstańczą, ideę pracy organicznej jako formy patriotyzmu w warunkach braku własnej państwowości.

Do góry