Mikołaj Gogol – biografia, życiorys i najważniejsze dzieła

 Mikołaj Gogol (ros. Nikołaj Gogol, 1809–1852) to jeden z najważniejszych pisarzy w historii literatury rosyjskiej, prozaik, dramaturg i satyryk, którego twórczość wyrosła z ukraińskiego folkloru, a z czasem stała się bezlitosnym rozrachunkiem z rosyjskim światem biurokracji i moralnej próżni. Jego najważniejsze dzieła, powieść „Martwe dusze” oraz satyra teatralna „Rewizor”, okazały się przełomowe w dziejach rosyjskiej prozy i dramatu. Mistrzowskie połączenie groteski, czarnego humoru i prawdy życiowej wywarło silny wpływ na wielu wielkich pisarzy, którzy przyszli po nim, od Dostojewskiego po Bułhakowa.

 

Do góry

Najważniejsze informacje o Mikołaju Gogolu – w pigułce

Kategoria	Informacja
Data i miejsce urodzenia	1 kwietnia 1809, Soroczyńce Wielkie (gub. połtawska, Ukraina)
Data i miejsce śmierci	4 marca 1852, Moskwa
Epoka literacka	Romantyzm, realizm (literatura rosyjska XIX w.)
Najważniejsze utwory	„Martwe dusze”, „Rewizor”, „Płaszcz”, „Nos”, „Taras Bulba”, „Wieczory na futorze koło Dikańki”
Zawód/Rola	Pisarz, dramaturg, prozaik, satyryk
Rodzina	Ojciec: Wasyl Gogol-Janowski (poeta i dramaturg amator); matka: Maria z Kosiarowskich; brak żony i dzieci; żył samotnie

 

Do góry

Kalendarium życia i twórczości

• 1809 – Narodziny 1 kwietnia w Soroczyńcach Wielkich, w ówczesnej guberni połtawskiej na Ukrainie.

• 1821–1828 – Nauka w Liceum w Nieżynie; pierwsze próby literackie i teatralne.

• 1828 – Wyjazd do Petersburga. Próba kariery urzędniczej i aktorskiej, ale obie kończą się niepowodzeniem.

• 1831–1832 – Ukazanie się „Wieczorów na futorze koło Dikańki”, pierwszego zbioru opowiadań osadzonego w folklorze ukraińskim. Ogromny sukces czytelniczy.

• 1835 – Publikacja zbiorów „Mirgorod” i „Arabeski”, w tym pierwszej wersji „Tarasa Bulby”.

• 1836 – Premiera „Rewizora” w Petersburgu. Utwór wywołuje ogromne poruszenie w środowisku literackim i w kręgach władzy. Gogol opuszcza Rosję.

• 1836–1848 – Wieloletni pobyt za granicą: we Włoszech, w Niemczech, we Francji i w Jerozolimie. Praca nad „Martwymi duszami”.

• 1842 – Publikacja pierwszego tomu „Martwych dusz”, najważniejszego dzieła Gogola.

• 1847 – Ukazanie się „Wybranych fragmentów z korespondencji z przyjaciółmi”, kontrowersyjnego zbioru ujawniającego konserwatywne poglądy religijne autora; książka zostaje ostro skrytykowana przez liberalnych przyjaciół.

• 1852 – Gogol spala rękopis drugiego tomu „Martwych dusz”. Zapada w stan głębokiego wyczerpania i umiera 4 marca w Moskwie, w wieku 42 lat.

Do góry

Życiorys Mikołaja Gogola – szczegółowa biografia

Dzieciństwo i edukacja

Mikołaj Gogol urodził się 1 kwietnia 1809 roku w Soroczyńcach Wielkich, wsi położonej w ówczesnej guberni połtawskiej na terenie dzisiejszej Ukrainy, w rodzinie drobnej szlachty ukraińskiej. Jego ojciec, Wasyl Gogol-Janowski, był człowiekiem o zainteresowaniach artystycznych. Pisał po ukraińsku komedie i uczestniczył w życiu teatralnym, co na prowincji należało wówczas do rzadkości. Matka, Maria z Kosiarowskich, była osobą głęboko religijną. To właśnie ona zaszczepiła w synu zainteresowanie mistycyzmem i skłonność do intensywnej pobożności. Obie te cechy powróciły później w jego dorosłym życiu i odegrały w nim bardzo ważną, a zarazem dramatyczną rolę.

Gogol dorastał w otoczeniu żywego folkloru ukraińskiego, wśród opowieści o czarownicach, diabłach, kozakach i duchach, które krążyły po wsiach Ukrainy. Ten świat wyobrażeń i ludowych wierzeń stał się dla niego niezwykle ważnym źródłem inspiracji. Właśnie z niego wyrastały później jego pierwsze utwory, nasycone fantastyką, humorem i lokalnym kolorytem. W 1821 roku wstąpił do Liceum w Nieżynie, gdzie spędził kilka lat, ucząc się, pisząc i grając w amatorskich przedstawieniach teatralnych. Szkoła dała mu solidne wykształcenie i znajomość języków, ale bardziej niż sama nauka pociągała go obserwacja ludzi, ich słabości, śmieszności i absurdalnych ambicji. Już wtedy ujawniał się jego talent do wychwytywania komizmu ukrytego w codziennych zachowaniach.

Petersburg, pierwsze sukcesy i emigracja

W 1828 roku Gogol wyjechał do Petersburga z marzeniami o wielkiej karierze, urzędniczej albo aktorskiej. Ani jedna, ani druga droga nie przyniosła jednak powodzenia. Petersburg odrzucił młodego prowincjusza, a Gogol przez dłuższy czas zmagał się z biedą i niepewnością. Pisał więc, próbując odnaleźć własny głos literacki. Pierwszy wielki sukces przyniósł mu zbiór opowiadań „Wieczory na futorze koło Dikańki” z lat 1831–1832. Była to prawdziwa rewelacja. Barwne, pełne humoru i fantastycznego uroku opowieści o życiu ukraińskich chłopów, diabłach i miłosnych intrygach podbiły serca czytelników. Aleksander Puszkin, który stał się jego przyjacielem i jednym z najważniejszych literackich protektorów, przyjął tę książkę z entuzjazmem, a jego uznanie otworzyło Gogolowi drogę do petersburskiego świata literackiego.

Kolejne lata przyniosły następne sukcesy. Zbiór „Mirgorod” z 1835 roku zawierał między innymi pierwszą wersję „Tarasa Bulby”, rozbudowanego obrazu kozackiej walki, do którego Gogol wrócił później, nadając utworowi bardziej monumentalny i ideowy kształt. Równocześnie wzbogacił język literatury rosyjskiej o ekspresyjne słownictwo i obrazy zaczerpnięte zarówno ze środowisk ukraińskich, jak i petersburskich. W zbiorze „Arabeski” z 1835 roku pojawiły się utwory petersburskie, w tym „Nos” i „Portret”, stanowiące jedno z najwcześniejszych i najbardziej wyrazistych w literaturze rosyjskiej połączeń realizmu z groteskowym absurdem.

W 1836 roku Gogol napisał „Rewizora” i doczekał się premiery utworu w Petersburgu. Według rozpowszechnionej tradycji zarówno Puszkin, jak i car Mikołaj I mieli śmiać się podczas przedstawienia. Dla wielu odbiorców było jednak jasne, że Gogol ukazał rosyjski system administracyjny jako świat bezduszny, skorumpowany i oparty na zakłamaniu. Sztuka wywołała ogromne poruszenie. Jedni uznali ją za arcydzieło satyry, inni za niebezpieczny atak na porządek państwowy. Sam Gogol, zmęczony reakcjami i rozgłosem, opuścił Rosję i wyjechał do Europy Zachodniej.

Przez blisko dwanaście lat mieszkał głównie we Włoszech, choć podróżował także do Niemiec i Francji, a w 1848 roku odbył pielgrzymkę do Jerozolimy. To właśnie za granicą pracował nad „Martwymi duszami”, dziełem, które uważał za najważniejszy projekt swojego życia. Zamierzał stworzyć utwór o konstrukcji przypominającej „Boską komedię” Dantego, obejmujący część piekielną, czyśćcową i rajską. Ostatecznie ukończył jednak tylko pierwszy tom, opublikowany w 1842 roku. Książka natychmiast wywołała ogromne poruszenie. Dla jednych była arcydziełem obnażającym prawdę o rosyjskim społeczeństwie, dla innych stanowiła oskarżenie wymierzone we własny naród.

Ostatnie lata i śmierć

„Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi” z 1847 roku były ostatnim wielkim dziełem Gogola, a zarazem jedną z największych porażek w jego biografii literackiej. Książka miała ukazać przemianę poglądów pisarza i przedstawić pozytywną wizję społeczeństwa rosyjskiego opartego na prawosławiu, hierarchii i posłuszeństwie wobec cara. Wissarion Bieliński, najwybitniejszy krytyk liberalny epoki, odpowiedział na tę publikację słynnym listem otwartym, jednym z najważniejszych dokumentów rosyjskiej krytyki literackiej. Oskarżył w nim Gogola o usprawiedliwianie caratu, ciemnoty i społecznego ucisku. Wielu współczesnych uznało dzieło za kompromitujące świadectwo ideowego załamania pisarza.

Ostatnie lata życia Gogola upłynęły pod znakiem narastającego kryzysu duchowego i fizycznego. Pod wpływem księdza Matwieja Konstantinowskiego pisarz zaczął wierzyć, że jego twórczość może mieć charakter grzeszny i że powinien odrzucić własną działalność literacką. W lutym 1852 roku, po tygodniach surowego postu, modlitwy i wyniszczającego napięcia psychicznego, spalił rękopis drugiego tomu „Martwych dusz”. Ten gest do dziś budzi ogromne emocje i stał się źródłem licznych spekulacji na temat tego, co zawierał utracony tekst oraz w jakim stopniu można go odtworzyć na podstawie zachowanych fragmentów i szkiców.

W ostatnich dniach życia Gogol znajdował się w stanie skrajnego osłabienia. Zmarł 4 marca 1852 roku w Moskwie, mając zaledwie 42 lata. Został pochowany na cmentarzu klasztoru Daniłowskiego, a w 1931 roku jego szczątki przeniesiono na Cmentarz Nowodziewiczy. Okoliczności jego śmierci do dziś budzą dyskusje badaczy. Część z nich akcentuje przede wszystkim wyniszczenie organizmu spowodowane postem i załamaniem psychicznym, inni podkreślają złożony charakter jego stanu zdrowia. Niezależnie od tych sporów jedno pozostaje pewne: odszedł pisarz, który na zawsze odmienił oblicze literatury rosyjskiej i europejskiej.

Do góry

Twórczość Mikołaja Gogola – najważniejsze dzieła

W dorobku Mikołaja Gogola kluczowe miejsce zajmują powieści i opowiadania, które na trwałe ukształtowały rozwój prozy fabularnej w literaturze rosyjskiej XIX wieku. Równie ważną pozycję zajmuje „Rewizor”, jeden z najcelniejszych dramatów satyrycznych w historii teatru europejskiego.

Powieści i opowiadania

• „Martwe dusze” (cz. 1, 1842) – główne dzieło Gogola i pierwsza część wielkiego projektu literackiego inspirowanego „Boską komedią” Dantego. Cziczikow podróżuje po Rosji i skupuje „martwe dusze”, czyli nazwiska zmarłych chłopów pańszczyźnianych, które nadal figurują w rejestrach podatkowych. To zarazem groteskowa komedia i przejmujący portret rosyjskich „martwych dusz”, ludzi wewnętrznie pustych, moralnie skarlałych i pozbawionych kręgosłupa etycznego.

• „Taras Bulba” (ostateczny wersja w 1842 roku) – powieść historyczna o starym kozackim wodzu i jego dwóch synach, walczących po przeciwnych stronach konfliktu. To rozbudowana epopeja osnuta wokół tematyki kozackiej, osadzona w realiach XVII-wiecznych wojen toczonych na ziemiach ukraińskich.

• „Płaszcz” (1842) – opowiadanie o drobnym urzędniku Akakiuszu Akakijewiczu, któremu zostaje skradziony nowy płaszcz, będący spełnieniem jego największego marzenia. To jedno z najważniejszych dzieł w historii literatury rosyjskiej. Fiodor Dostojewskiemu przypisuje się słynne zdanie: „Wszyscy wyszliśmy z Gogolowskiego «Płaszcza»”.

• „Nos” (1836) – absurdalne i błyskotliwe opowiadanie o petersburskim urzędniku, którego nos odłącza się od twarzy i zaczyna prowadzić samodzielne życie. To arcydzieło groteski i zarazem utwór, który uderza w świat petersburskiej biurokracji, próżności oraz moralnego zdziczenia.

• „Wieczory na futorze koło Dikańki” (1831–1832) – pierwszy zbiór opowiadań Gogola, silnie inspirowany folklorem ukraińskim. Barwne, pełne uroku i humoru historie o diabłach, czarownicach, miłosnych perypetiach i życiu ukraińskiej wsi przyniosły autorowi wielki sukces czytelniczy.

• „Mirgorod” (1835) – drugi zbiór opowiadań, zawierający między innymi „Tarasa Bulbę”, „Wija” oraz „Opowieść o tym, jak pokłócił się Iwan Iwanowicz z Iwanem Nikiforowiczem”.

• „Portret”, „Dziennik szaleńca”, „Prospekt Newski” – trzy wybitne utwory należące do tak zwanych opowiadań petersburskich Gogola. Razem tworzą przenikliwy obraz rosyjskiego społeczeństwa, ukazanego przez pryzmat fałszu, obłędu, iluzji i zbiorowej próżności.

Dramat

• „Rewizor” (1836) – komedia satyryczna o urzędnikach prowincjonalnego rosyjskiego miasteczka, którzy biorą drobnego awanturnika za tajnego inspektora z Petersburga. Gogol ukazał rosyjski system administracyjny jako galerię śmieszności, zakłamania, chciwości i moralnego rozkładu. Było to jedno z pierwszych tak przenikliwych i odważnych scenicznych ujęć biurokracji państwa carskiego. Do dziś pozostaje jednym z najczęściej wystawianych dzieł rosyjskiego teatru.

• „Ożenek” (1842) – komedia o niezdecydowanym kawalerze, który nie potrafi podjąć decyzji o małżeństwie. To celna satyra na obyczaje matrymonialne, lęk przed zobowiązaniem i społeczne konwenanse.

• „Gracze” (1842) – krótki dramat o szulerach i ich wzajemnych oszustwach. To mistrzowska miniatura sceniczna, oparta na napięciu, pozorach i nieustannym odwracaniu ról.

Publicystyka i listy

• „Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi” (1847) – kontrowersyjny zbiór tekstów o charakterze moralnym, religijnym i społecznym, w których Gogol próbował przedstawić swoje zmienione poglądy oraz pozytywną wizję społeczeństwa rosyjskiego opartą na religii i hierarchii. Część badaczy interpretuje tę książkę jako rodzaj ideowej i duchowej spowiedzi autora. Dzieło spotkało się z ostrą krytyką liberalnych czytelników, a także z chłodnym przyjęciem ze strony części konserwatystów.

• Listy i korespondencja z przyjaciółmi – Gogol prowadził ożywioną korespondencję z wieloma ważnymi postaciami epoki, między innymi z Puszkinem, Siergiejem Aksakowem i Wissarionem Bielińskim. Listy te stanowią cenne źródło wiedzy o zamierzeniach autora, jego wątpliwościach, kryzysach duchowych oraz sposobie myślenia o własnej twórczości.

Do góry

Najsłynniejsze cytaty Mikołaja Gogola

• „Cała Rosja jest moją ojczyzną, a nie jakiś jej zakątek” – z listów.

• „Smutno na tym świecie, panowie!” – z „Opowieści o tym, jak pokłócił się Iwan Iwanowicz z Iwanem Nikiforowiczem”.

• „Z czego się śmiejecie? Z samych siebie się śmiejecie!” – z „Rewizora”.

• „Rusiu, dokąd pędzisz? Odpowiedz mi. Nie odpowiada” – z „Martwych dusz”.

• „Szczęśliwy jest podróżny, który po długiej i nużącej drodze widzi wreszcie znajomy dach i wychodzi na spotkanie bliskich twarzy” – z listów.

Do góry

Ekranizacje i obecność w kulturze

Twórczość Mikołaja Gogola wielokrotnie trafiała na ekrany kin i na deski teatrów na całym świecie.

• „Rewizor” – niezliczone adaptacje teatralne. Sztuka jest nieprzerwanie wystawiana na scenach Rosji, Polski i wielu krajów Europy od czasu prapremiery w 1836 roku. Każde pokolenie reżyserów odczytuje ją na nowo, wydobywając z niej inne sensy polityczne, społeczne i obyczajowe.

• „Rewizor” (1926) – filmowa adaptacja z epoki kina niemego, zaliczana do ważnych prób przeniesienia gogolowskiej satyry na ekran.

• „Taras Bulba” (1962) – hollywoodzka widowiskowa produkcja w reżyserii J. Lee Thompsona z Yulem Brynnerem i Tonym Curtisem, która przyczyniła się do popularyzacji utworu poza Europą Wschodnią.

• „Taras Bulba” (2009) – rosyjski film w reżyserii Władimira Bortki, zrealizowany z dużym rozmachem i szeroko komentowany zarówno ze względu na warstwę widowiskową, jak i sposób przedstawienia historii oraz kozackiej tożsamości.

• „Nos” – opera i adaptacje. Opowiadanie Gogola stało się podstawą opery Dymitra Szostakowicza z 1930 roku, która do dziś jest wystawiana na scenach operowych i uchodzi za jedno z najoryginalniejszych muzycznych opracowań rosyjskiej groteski literackiej.

• „Martwe dusze” – adaptacje teatralne i filmowe. Powieść była wielokrotnie adaptowana dla teatru, filmu i telewizji. Szczególne znaczenie miały inscenizacje sceniczne, także te przygotowywane na podstawie adaptacji Michaiła Bułhakowa. W Polsce utwór doczekał się również znanych realizacji Teatru Telewizji.

Do góry

Cechy charakterystyczne twórczości – styl Gogola

Główne motywy: Gogol portretował świat ludzi moralnie zdegradowanych, wewnętrznie pustych i duchowo skarlałych, wywodzących się przede wszystkim z rosyjskiej biurokracji oraz prowincjonalnej szlachty. Obraz społeczeństwa w jego dziełach układa się w galerię wad, takich jak skąpstwo, próżność, obłuda, małostkowość i chciwość. Obok tej ostrej diagnozy pojawia się także nostalgia za ukraińskim folklorem oraz tęsknota za ładem duchowym i utraconym sensem.

Język i styl: Gogol był mistrzem groteski. Chętnie posługiwał się jej mechanizmami, dzięki którym mógł wydobywać komizm z tego, co zarazem niepokojące, absurdalne i przerażające. Jego styl ewoluował od barwnej, folklorystycznej narracji „Wieczorów na futorze koło Dikańki”, przez petersburską absurdalność opowiadań, aż po cięższą, bardziej symboliczną i wieloplanową prozę „Martwych dusz”. Ekspresywne słownictwo, uważna obserwacja opisywanych środowisk oraz wyraziste poczucie humoru idą u niego w parze z gorzką diagnozą ludzkiej natury i społecznej rzeczywistości.

Gatunki: Gogol tworzył równolegle opowiadania, powieści i dramaty. W każdej z tych form odegrał rolę przełomową. Opowiadanie wzbogacił o groteskowy absurd i nowy typ fantastyki, powieści nadał rozmach społecznej panoramy, a dramat przekształcił w bezlitosną satyrę, w której próżno szukać jednoznacznie pozytywnego bohatera.

Znaczenie historycznoliterackie: Gogol odegrał fundamentalną rolę w rozwoju literatury rosyjskiej XIX wieku i wywarł ogromny wpływ na dalsze dzieje prozy. Jego twórczość oddziaływała bezpośrednio na takich pisarzy jak Dostojewski, Saltykow-Szczedrin i Bułhakow, a pośrednio także na literaturę groteski i absurdu XX wieku. Trudno wyobrazić sobie bez niego rozwój rosyjskiego realizmu, satyry i nowoczesnej prozy psychologiczno-groteskowej.

Do góry

Mikołaj Gogol – ciekawostki

Gogol opublikował swój debiutancki poemat „Hanz Küchelgarten” (1829) pod pseudonimem V. Ałow. Kiedy recenzje okazały się druzgocące, wykupił znaczną część nakładu i własnoręcznie spalił egzemplarze. Ogień miał w jego biografii wymiar niemal symboliczny, ponieważ w 1852 roku zniszczył również rękopis drugiego tomu „Martwych dusz”.

Gogol nigdy się nie ożenił i nie miał dzieci. Żył samotnie, często zmieniając miejsce pobytu i podróżując z kraju do kraju. Przez całe życie zmagał się z melancholią, lękami oraz nasilającymi się kryzysami religijnymi, które w ostatnich latach jego życia przybrały szczególnie dramatyczną postać.

„Rewizor” podczas premiery był wystawiany między innymi w obecności cara Mikołaja I. Według rozpowszechnionej relacji car śmiał się i miał powiedzieć: „Wszyscy dostali, a ja najbardziej”. Sam Gogol, zamiast spokojnie korzystać z sukcesu, wkrótce opuścił Rosję, prawdopodobnie zniechęcony gwałtownością reakcji, jakie wywołała sztuka.

Z osobą Gogola wiąże się także wiele legend pośmiertnych. Po przeniesieniu jego szczątków w 1931 roku zaczęły krążyć opowieści, jakoby pisarz mógł zostać pochowany żywcem. Nie ma jednak wiarygodnych dowodów potwierdzających tę sensacyjną wersję. Wiadomo natomiast, że Gogol rzeczywiście bardzo bał się przedwczesnego pogrzebu, co znajdowało wyraz w jego listach i zachowaniach.

Gogol urodził się na terenie dzisiejszej Ukrainy, pisał po rosyjsku, a jego twórczość wyrastała zarówno z tradycji ukraińskiej, jak i rosyjskiej. Pytanie o jego tożsamość kulturową pozostaje do dziś przedmiotem sporów historycznych, narodowych i akademickich.

Do góry