Michaił Bułhakow – biografia, życiorys i najważniejsze dzieła

Michaił Afanasjewicz Bułhakow (1891–1940) był rosyjskim pisarzem i dramaturgiem, który na trwałe wpisał się w kanon literatury światowej jako kronikarz rewolucji i krytyk rzeczywistości radzieckiej poprzez alegorię i satyrę. Z wykształcenia lekarz, z powołania artysta – przez całe życie zmagał się z cenzurą blokującą jego dzieła, a jego relacja z sowiecką władzą pozostawała głęboko ambiwalentna. Jego opus magnum, "Mistrz i Małgorzata", ukazało się drukiem dopiero po śmierci autora, stając się jednym z najważniejszych dzieł literackich XX wieku i podbijając czytelników na całym świecie.

Do góry

Najważniejsze informacje o Michaile Bułhakowie – w pigułce

Kategoria	Informacja
Data i miejsce urodzenia	15 maja 1891, Kijów
Data i miejsce śmierci	10 marca 1940, Moskwa
Epoka literacka	literatura rosyjska XX wieku, nurt satyryczno-fantastyczny
Najważniejsze utwory	"Mistrz i Małgorzata", "Biała gwardia", "Psie serce"
Zawód/Rola	pisarz, dramaturg, dziennikarz; z wykształcenia lekarz
Rodzina	żony: Tatiana Łappa, Lubow Biełoziorska, Jelena Szyłowska; sześcioro rodzeństwa

Do góry

Kalendarium życia i twórczości

• 1891 – Narodziny w Kijowie jako najstarsze dziecko historyka religii i profesora Kijowskiej Akademii Duchownej.

• 1907 – Śmierć ojca na nerczycę; Bułhakow był świadkiem śmierci swojego ojca na tę samą chorobę, która zabije i jego.

• 1916 – Ukończył studia medyczne; skierowany do guberni smoleńskiej jako lekarz wojskowy.

• 1919 – Postanowił porzucić praktykę lekarską i poświęcił się pisarstwu we Władykaukazie.

• 1925 – Michaił Bułhakow wydał "Fatalne jaja"; powstało "Psie serce", skonfiskowane i niepublikowane oficjalnie za jego życia.

• 1926 – Premiera "Dni Turbinów" w Moskiewskim Teatrze Artystycznym.

• 1938 – Pisarz skończył rękopis "Mistrza i Małgorzaty".

• 1940 – Śmierć w Moskwie; pochowany na cmentarzu Nowodiewiczym.

Do góry

Życiorys Michaiła Bułhakowa – szczegółowa biografia

Dzieciństwo i edukacja

Michał Bułhakow przyszedł na świat 15 maja 1891 roku w Kijowie jako najstarsze dziecko historyka religii, profesora Kijowskiej Akademii Duchownej Afanasija Bułgakowa, oraz Warwary Michajłowny z domu Pokrowskiej. Jego matka prowadziła w Kijowie stancję dla dzieci swoich krewnych przyjeżdżających na studia, a dom rodzinny, usytuowany nieopodal domu Pokrowskiej, tętnił intelektualnym życiem. Pisarz miał sześcioro rodzeństwa: Wierę, Nadieżdę, Warwarę, Nikołaja, Iwana i Jelenę. Rodzina interesowała się sztuką i teatrem, prowadząc nawet własną amatorską scenę. W 1907 roku jego ojciec zmarł na nerczycę – Bułhakow był bezpośrednim świadkiem tej śmierci, co naznaczyło go na całe życie. W 1909 roku zdał maturę i zapisał się na wydział medyczny Kijowskiego Uniwersytetu Świętego Włodzimierza, inspirowany przykładem wujów ze strony matki – cenionych lekarzy w Moskwie i Warszawie.

Rozwój kariery i działalność literacka

W 1916 roku Bułhakow ukończył studia medyczne i trafił jako wojskowy lekarz do Nikolskoje w guberni smoleńskiej, gdzie prowadził szpital i przyjmował, według szacunków, kilkanaście tysięcy pacjentów rocznie. To właśnie ów trudny czas stał się inspiracją licznych opowiadań zebranych pod tytułem "Zapiski młodego lekarza". Po demobilizacji wrócił do Kijowa i otworzył prywatną praktykę jako wenerolog. W 1918 roku jego matka po raz drugi wyszła za mąż (za chirurga Iwana Woskresieńskiego) i zamieszkała nieopodal domu Michaiła.

Trzydziestoletni Bułhakow coraz wyraźniej wiedział, że jego powołaniem jest literatura, i postanowił porzucić praktykę lekarską na rzecz pisarstwa. W 1921 roku zamieszkał w Moskwie. Bułhakow wówczas pisał korespondencje, kroniki i felietony do różnych redakcji, walcząc z ciągłym brakiem pieniędzy. Kontynuował pisanie autobiograficznych notatek, które złożyły się na debiutanckie "Notatki na mankietach". W 1922 roku dotarła do niego wiadomość o śmierci matki – wydarzenie to wstrząsnęło nim i wywarło silny wpływ na ostateczny kształt autobiograficznej w duchu powieści "Biała gwardia", osnutej wokół wydarzeń wojennych w Kijowie. Od 1923 roku Bułhakow zaczął regularną współpracę z redakcją „Gudoku". W 1925 roku wydał "Fatalne jaja"; powstało też "Psie serce" – satyra skonfiskowana przez organy bezpieczeństwa i niepublikowana oficjalnie w ZSRR aż do 1987 roku, wcześniej krążąca jedynie w nieoficjalnym obiegu.

Przez trzy lata (1925–1928) pisał sztuki teatralne, ciesząc się uznaniem publiczności, lecz był atakowany przez partyjnych krytyków. Premiera "Dni Turbinów" w Moskiewskim Teatrze Artystycznym w październiku 1926 roku stała się triumfem – Bułhakow zaczął regularną współpracę z MChATem, a spektakl utrzymał się na afiszu przez lata.

W lutym 1929 roku Bułhakow poznał Jelenę Szyłowską – kobietę, która jako jego partnerka porzuciła wygodne życie u boku wpływowego generała, a w 1931 roku została jego trzecią i ostatnią żoną. W 1935 roku powstała sztuka "Iwan Wasiljewicz" – opowieść o przeniesieniu Iwana Groźnego w czasy współczesne pisarzowi. W tym samym okresie powstawał odrębny dramat "Ostatnie dni", poświęcony ostatnim chwilom życia Aleksandra Puszkina. Pod koniec 1937 roku skupił wszystkie siły na ukończeniu "Mistrza i Małgorzaty". 28 maja 1938 roku pisarz zrealizował rękopis; a przepisywania tekstu na maszynie podjęła się siostra Jeleny.

Ostatnie lata i śmierć

Jesienią 1939 roku Bułhakow wyjechał z żoną do Leningradu, gdzie zaczął odczuwać gwałtowne bóle głowy i problemy ze wzrokiem. Diagnoza była jednoznaczna: nerczyca. Jako lekarz nie miał wątpliwości co do swojej przyszłości i wiedział, że pozostało mu kilka miesięcy życia. Do 13 lutego 1940 roku dyktował żonie ostatnie poprawki do "Mistrza i Małgorzaty". Przedśmiertnym życzeniem pisarza był zakaz grania muzyki podczas ceremonii żałobnych. Michaił Bułhakow zmarł 10 marca 1940 roku o godzinie 16:39 w Moskwie; przemówienia pożegnalne wygłosili m.in. Wsiewołod Iwanow i Aleksiej Fajko, a prochy złożono na cmentarzu Nowodiewiczym w kwaterze sąsiadującej z kwaterą Teatru Wielkiego. Miał zaledwie 48 lat.

Do góry

Twórczość Michaiła Bułhakowa – najważniejsze dzieła

W dorobku Michaiła Bułhakowa szczególne miejsce zajmują powieści i sztuki teatralne łączące satyrę polityczną z fantastyką i głębią filozoficzną.

Powieści i proza

• "Mistrz i Małgorzata" – arcydzieło prozy rosyjskiej; powieść w powieści łącząca wątki biblijne z satyrą na radziecką Moskwę; pisana od 1928 roku do ostatnich dni autora; po raz pierwszy opublikowana w wersji ocenzurowanej w ZSRR w latach 1966–1967 na łamach miesięcznika "Moskwa"; wersja prawie pełna ukazała się w 1973 roku; w Polsce pierwsze tłumaczenie wydano w 1969 roku.

• "Biała gwardia" – autobiograficzna w duchu powieść o losach kijowskiej inteligencji podczas rewolucji i wojny domowej, silnie osadzona w osobistych doświadczeniach pisarza.

• "Psie serce" – satyra fantastyczna, w której eksperyment chirurgiczny jest alegorią bolszewickiej inżynierii społecznej; powstała w 1925 roku, opublikowana w ZSRR oficjalnie dopiero w 1987 roku.

• "Fatalne jaja" – science-fiction nasycone czarnym humorem, jedno z ważnych dzieł pisarza z połowy lat 20.

• "Życie pana Moliera" – beletryzowana biografia, zarazem rozrachunek z losem artysty niepokornego wobec władzy.

Dramaty i sztuki teatralne

• "Dni Turbinów" – najgłośniejszy dramat Bułhakowa, oparty na wątkach "Białej gwardii", triumf Moskiewskiego Teatru Artystycznego.

• "Iwan Wasiljewicz" – komedia o przeniesieniu Iwana Groźnego w epokę współczesną pisarzowi.

• "Ostatnie dni" – odrębny dramat poświęcony ostatnim chwilom życia Aleksandra Puszkina.

• "Ucieczka" – dramat kontynuujący temat białogwardyjski.

Publicystyka i proza autobiograficzna

• "Zapiski młodego lekarza" – cykl oparty na doświadczeniach z wiejskiej praktyki lekarskiej w guberni smoleńskiej.

• "Powieść teatralna" (pierwotny tytuł roboczy: "Notatki nieboszczyka") – niedokończona satyra na środowisko teatralne Moskwy lat 30., dopuszczona do druku przez cenzurę dopiero w latach 60.

• "Przygody Cziczikowa" – satyryczny pastisz nawiązujący do Gogola.

Do góry

Najsłynniejsze cytaty Michaiła Bułhakowa

• „Któż to powiedział, że nie ma na świecie prawdziwej, wiernej i wiecznej miłości?" – ("Mistrz i Małgorzata")

• „Pisarz jest pisarzem, ponieważ pisze, a bynajmniej nie dlatego, że ma legitymację." – ("Mistrz i Małgorzata")

• „Tchórzostwo jest największym grzechem na świecie." – ("Mistrz i Małgorzata")

Do góry

Ekranizacje i obecność w kulturze

Twórczość Michaiła Bułhakowa wielokrotnie trafiała na ekrany kin i deski teatrów na całym świecie:

• "Mistrz i Małgorzata" (1972) – włosko-jugosłowiańska koprodukcja w reżyserii Aleksandara Petrovicia.

• "Psie serce" (1988) – telewizyjna adaptacja Władimira Bortki, uważana za wzorcową.

• "Iwan Wasiliewicz zmienia zawód" (1973) – komedia Leonida Gajdaja osnuty wokół motywu przeniesienia Iwana Groźnego; klasyk kina radzieckiego.

• "Mistrz i Małgorzata" (2024) – rosyjska produkcja Michaiła Łokszyna, która odniosła wielki sukces kasowy i wywołała szeroką debatę o wolności artystycznej.

Do góry

Cechy charakterystyczne twórczości (Styl)

• Główne motywy: napięcie między artystą a władzą, konflikt dobra i zła jako sił kosmicznych, miłość przezwyciężająca śmierć, satyra na radziecką biurokrację i środowisko literackie.

• Język i styl: ironiczny, precyzyjny, nawiązujący do tradycji Gogola; wzbogacony groteskową wielopłaszczyznowością narracji i zabiegiem mistyfikacji – narrator fikcyjny jako maska autora.

• Gatunki: powieść satyryczno-fantastyczna, dramat historyczny, opowiadanie autobiograficzne; twórczość Bułhakowa bywa przez część badaczy interpretowana jako prefiguracja realizmu magicznego.

Do góry

Michaił Bułhakow – ciekawostki

• Przez kilka lat pisarz był uzależniony od morfiny, którą przepisywał sobie sam podczas wyczerpującej służby w odległej wsi – doświadczenie to opisał w cyklu "Zapiski młodego lekarza".

• Wielokrotnie palił kolejne wersje rękopisu "Mistrza i Małgorzaty", co stało się źródłem słynnego zdania: "Rękopisy nie płoną".

• Krążyła pogłoska, że Stalin obejrzał "Dni Turbinów" kilkanaście razy – historycy nie potwierdzili dokładnej liczby; publicznie dyktator określał zresztą sztukę mianem antysowieckiej, a pisarzowi odmawiał paszportu.

Do góry