Mała Apokalipsa – streszczenie szczegółowe

„Mała Apokalipsa” Tadeusza Konwickiego to powieść wydana w 1979 roku, która przedstawia jeden dzień z życia pisarza w schyłkowym okresie PRL-u. Utwór stanowi gorzką satyrę na rzeczywistość Polski Ludowej, ukazując rozpad wartości, zniewolenie społeczeństwa i absurdy systemu komunistycznego. Poniższe streszczenie uwzględnia wszystkie najważniejsze wątki i wydarzenia, które są istotne podczas przygotowań do matury.

Do góry

Główny bohater i początek fabuły

Główny bohater „Małej Apokalipsy” to pisarz, którego tożsamość pozostaje niejednoznaczna – można go utożsamiać z samym autorem, Tadeuszem Konwickim. Budzi się on pewnego ranka w swojej warszawskiej kawalerce. Dzień zapowiada się wyjątkowo, ponieważ do Warszawy przybywa sekretarz generalny Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego z okazji uroczystego przyjęcia Polski w skład ZSRR jako kolejnej republiki. To wydarzenie stanowi tło dla całej fabuły powieści.

Do mieszkania bohatera przychodzą dwaj działacze opozycji – Hubert i Rysio (Ryszard). Mężczyźni przedstawiają pisarzowi szokującą propozycję: chcą, aby zgodził się dokonać samospalenia przed Pałacem Kultury i Nauki podczas wizyty radzieckiego dygnitarza. Bohater jest zdumiony i przerażony tą propozycją. Ryszard mówi pisarzowi, że jego czyn miałby być aktem protestu przeciwko sowietyzacji Polski, a przede wszystkim stanowić symbol oporu wobec zniewolenia narodu.

Do góry

Mała Apokalipsa – wędrówka głównego bohatera po Warszawie

Po wizycie opozycjonistów bohater wychodzi z mieszkania i rozpoczyna swoją wędrówkę po Warszawie. Pisarz obserwuje ludzi na ulicach miasta, które sprawia wrażenie pogrążonego w marazmie, a nawet apatii. Bohater zauważa oznaki upadku i rozkładu – zarówno w wymiarze materialnym, jak i duchowym. Warszawa lat siedemdziesiątych jawi się jako przestrzeń zdegradowana, pozbawiona nadziei.

W trakcie wędrówki bohater rozmawia z różnymi postaciami, które reprezentują różne postawy wobec rzeczywistości PRL-u. Uczestnik wydarzeń spotyka między innymi towarzysza Kobiałkę – funkcjonariusza partyjnego, który symbolizuje zakłamanie i konformizm aparatu władzy. Narrator szuka zaczepki, prowokuje rozmówców do szczerych wypowiedzi na temat sytuacji w kraju.

Nagle pisarz spostrzega znajomego – syna znajomego pisarza, z którym nawiązuje rozmowę. Bohater pyta o sytuację młodego pokolenia, które dorastało w warunkach zniewolenia. Literat pyta o sens życia w systemie, który pozbawia ludzi wolności i godności. W rozmowie pojawia się motyw tęsknoty za swojej pierwotnej ojczyźnie – Polską sprzed komunizmu, krajem z Kresów Wschodnich, który został utracony po wojnie.

Do góry

Głównego bohatera refleksje i spotkania

Bohater czuje narastający niepokój związany z propozycją samospalenia. Pisarz zdaje sobie sprawę, że stoi przed niemożliwym wyborem – między heroicznym gestem a zwykłym pragnieniem życia. Bohater zastanawia się nad sensem swojego istnienia, nad wartością jego dzieła literackiego oraz nad tym, czy jego śmierć może cokolwiek zmienić.

W trakcie wędrówki bohater wspomina zmarłych przyjaciół i reflektuje nad przemijaniem. Literat wyznaje swoje wątpliwości i lęki. Bohater przypomina sobie różne epizody ze swojego życia, które rysiek napisał niegdyś w swoich tekstach. Pisarz zauważa starca na ulicy, który wydaje mu się symbolem przemijania i nieuchronności końca.

Bohater uważa, że system komunistyczny jest odpowiedzialny za degradację moralną społeczeństwa. Literat uważa, że ludzie zostali pozbawieni możliwości autentycznego życia. Pisarz twierdzi, że rzeczywistość PRL-u to świat pozorów i kłamstw. Bohater stwierdza, że trudno jest zachować godność w systemie, który systematycznie ją niszczy.

Do góry

Pałac Kultury jako symbol zniewolenia

Pałac Kultury i Nauki pojawia się w powieści jako centralny symbol sowieckiej dominacji nad Polską. Ten monumentalny budynek, dar Związku Radzieckiego dla Warszawy, staje się w powieści miejscem, w jakim ma dojść do aktu samospalenia. Pisarz obserwuje ludzi zgromadzonych wokół Pałacu Kultury, którzy przygotowują się do uroczystości z okazji włączenia Polski do ZSRR.

Narrator słyszy głosy wołających – demonstrantów, funkcjonariuszy, zwykłych przechodniów. Atmosfera jest naelektryzowana oczekiwaniem na przyjazd radzieckiego przywódcy. Bohater wraca myślami do propozycji opozycjonistów i do pytania, czy jest gotów popełnić samobójstwo w imię idei.

Do góry

„Mała Apokalipsa” – konfrontacje z systemem

W trakcie wędrówki dochodzi do kilku konfrontacji bohatera z przedstawicielami systemu. Milicjant aresztował pisarza pod pretekstem kontroli dokumentów. Agent oddaje bohaterowi dowód osobisty po sprawdzeniu tożsamości, ale incydent ten uświadamia narratorowi wszechobecność aparatu represji.

Bohater rozmawia z marksistowskim filozofem, który próbuje uzasadnić słuszność systemu komunistycznego. Brodaty mężczyzna stwierdza, że „jesteście płodem swego czasu” – co ma oznaczać, że ludzie są ukształtowani przez warunki historyczne i nie mogą im się przeciwstawić. Bohater zarzuca rozmówcy intelektualną nieuczciwość i konformizm.

Pisarz prosi o wyjaśnienie, dlaczego właśnie on ma dokonać aktu samospalenia. Bohater wyjaśnia, że nie czuje się bohaterem ani męczennikiem. Literat przyznaje się do swojego strachu przed śmiercią. Pisarz odpowiada na zarzuty, że jego dotychczasowa twórczość była zbyt kompromisowa – bohater odpowiada, że starał się pisać uczciwie w ramach możliwości, jakie dawała cenzura.

Do góry

Wymiar egzystencjalny „Małej Apokalipsy”

Powieść Konwickiego ma głęboki wymiar egzystencjalny. Bohater pyta o sens istnienia w świecie pozbawionym wartości transcendentnych. Literat pragnie odnaleźć jakiś punkt oparcia, ale odkrywa, że tradycyjne autorytety – religia, naród, kultura – zostały przez system zdyskredytowane lub zniszczone.

W jednej ze scen pojawia się refleksja, że ludzie stworzyli boga na swój obraz i podobieństwo, ale w świecie komunistycznym nawet ta projekcja została zakwestionowana. Bohater zostaje sam ze swoimi wątpliwościami, nie znajdując pociechy ani w wierze, ani w ideologii.

Pisarz idzie dalej ulicami Warszawy, coraz bardziej pogrążony w rozterkami. Bohater włącza telewizor w jednym z lokali i widzi transmisję z przygotowań do uroczystości. Pisarz uznaje film propagandowy za kolejny przykład zakłamania systemu, który manipuluje rzeczywistością.

Do góry

Spotkanie z ukochaną i rozstanie

Ważnym wątkiem powieści jest spotkanie bohatera z jego ukochaną, Nadieżdą – kobietą o rosyjskim imieniu, co nabiera symbolicznego znaczenia w kontekście problematyki utworu. Bohater żegna ukochaną, nie wiedząc, czy zobaczy ją jeszcze kiedykolwiek. Nadieżda jest rozczarowana postawą pisarza – oczekuje od niego stanowczej decyzji.

Literat próbuje wyjaśnić kobiecie swoje rozterki. Bohater mówi o swoim lęku przed śmiercią, ale także o poczuciu odpowiedzialności wobec społeczeństwa. Pisarz bierze pod uwagę wszystkie argumenty za i przeciw, ale nie potrafi podjąć ostatecznej decyzji.

Do góry

Dowód osobisty i tożsamość

Motyw dowodu osobistego pojawia się w powieści wielokrotnie jako symbol tożsamości i przynależności do systemu. Bohater, pozbawiony praw obywatelskich w sensie moralnym, formalnie pozostaje obywatelem PRL-u. Ten paradoks ilustruje sytuację człowieka w systemie totalitarnym – zewnętrznie podporządkowanego, wewnętrznie zbuntowanego.

Agent oddaje bohaterowi dowód po kontroli, ale ten gest ma wymowę symboliczną – system nieustannie kontroluje jednostkę, odbiera jej i zwraca tożsamość według własnego uznania. Pisarz potwierdza swoje dane personalne, ale czuje, że jego prawdziwa tożsamość jest gdzie indziej – w jego twórczości, wspomnieniach, relacjach z innymi ludźmi.

Do góry

Koniec świata w podwójnym wymiarze

Tytuł powieści – „Mała Apokalipsa” – odnosi się do podwójnego końca: końca Polski jako suwerennego państwa (włączenie do ZSRR) oraz osobistego końca bohatera (możliwe samospalenie). Pisarz krzyczy w jednej ze scen o nadchodzącym finiszu, ale nikt go nie słucha – społeczeństwo jest znieczulone i obojętne.

Bohater rozumie, że przeżywa własny koniec świata niezależnie od tego, czy dokona samospalenia, czy nie. Koniec mego osobistego świata – ta fraza pojawia się jako wyraz egzystencjalnego kryzysu bohatera. System zniszczył już to, co było dla niego najważniejsze: wolność twórczą, autentyczne relacje międzyludzkie, poczucie sensu.

Do góry

Duszny szantaż moralny i presja otoczenia

Propozycja samospalenia jest przedstawiona przez opozycjonistów jako duszny szantaż moralny. Pisarz czuje się manipulowany – z jednej strony przez system, który go zniewala, z drugiej przez opozycję, która wymaga od niego najwyższej ofiary. Literat uważa, że obie strony traktują jednostkę instrumentalnie.

Hubert i Rysio argumentują, że jego czyn może obudzić sumienia i wywołać protest przeciwko sowietyzacji. Bohater chwyta cegłę w jednej ze scen, symbolizując bezsilną agresję wobec otaczającej rzeczywistości. Pisarz wychodzi z kolejnego spotkania, nie dając ostatecznej odpowiedzi.

Do góry

Towarzysze zdrajcy i demaskowanie systemu

W powieści pojawiają się liczne postaci reprezentujące różne postawy wobec systemu. Towarzysze zdrajcy to ci, którzy kolaborują z władzą dla osobistych korzyści. Bohater spotyka dawnych kolegów, którzy stali się funkcjonariuszami lub propagandzistami reżimu.

Literat nazywa ich „zdrajcami” w odpowiedzi na pytania o dawnych przyjaciół. Pisarz obserwuje, jak system korumpuje ludzi i niszczy więzi społeczne. Bohater wsiada do tramwaju i obserwuje współpasażerów – szarych, zmęczonych, pozbawionych nadziei mieszkańców Warszawy.

Do góry

Pisze pamiętniki – wymiar metaliteracki

„Mała Apokalipsa” ma silny wymiar metaliteracki. Bohater pisze pamiętniki – narracja prowadzona jest w pierwszej osobie jako rodzaj dziennika lub wyznania. Jego dzieło literackie staje się jednocześnie świadectwem epoki i osobistą spowiedzią.

Pisarz reflektuje nad sensem pisania w warunkach cenzury oraz zniewolenia. Czym wywołuje wzburzenie mężczyzny – twórczość literacka w systemie komunistycznym była aktem zarówno podporządkowania (autocenzura), jak i oporu (przemycanie prawdy między wierszami). Chętnie zwracam uczucia – ta fraza oddaje pragnienie bohatera, by jego literatura była autentyczna, a przede wszystkim szczera.

Do góry

Podsumowanie

„Mała Apokalipsa” Tadeusza Konwickiego to jedno z najważniejszych dzieł polskiej literatury XX wieku, stanowiące gorzką diagnozę rzeczywistości schyłkowego PRL-u. Powieść łączy elementy satyry politycznej, groteski, paraboli egzystencjalnej i wyznania autobiograficznego. Główny bohater – pisarz stojący przed absurdalnym wyborem między życiem w zniewoleniu a heroiczną śmiercią – symbolizuje los polskiej inteligencji w czasach komunizmu. Wędrówka po Warszawie staje się metaforą poszukiwania sensu w świecie pozbawionym wartości, a Pałac Kultury – monumentalnym symbolem sowieckiej dominacji. Konwicki mistrzowsko ukazuje mechanizmy zniewolenia: zarówno zewnętrznego (represje, cenzura, inwigilacja), jak i wewnętrznego (autocenzura, konformizm, apatia). Utwór pozostaje aktualny jako refleksja nad kondycją człowieka w systemie totalitarnym i nad granicami wolności jednostki.

Do góry

„Mała Apokalipsa” Tadeusza Konwickiego w ujęciu: polonistycznym, kulturowym i historycznym

„Mała Apokalipsa” Tadeusza Konwickiego stanowi wielowarstwowe dzieło, które można interpretować na wielu płaszczyznach: politycznej, egzystencjalnej, autobiograficznej, a także metaliterackiej. Poniższa tabela przedstawia najważniejsze aspekty powieści w ujęciu polonistycznym, kulturowym i historycznym, co pozwoli maturzyście na kompleksowe zrozumienie utworu.

Ujęcie	Najważniejsze zagadnienia
Polonistyczne	Gatunek: powieść paraboliczna z elementami groteski, satyry i wyznania autobiograficznego. Narracja pierwszoosobowa, strumień świadomości, fragmentaryczność kompozycji. Bohater jako alter ego autora (literatura autotematyczna). Intertekstualność: nawiązania do tradycji romantycznej (mesjanizm, martyrologia), do prozy Kafki (absurd, alienacja), do egzystencjalizmu (pytanie o sens istnienia). Język: kolokwialny, ironiczny, nasycony grą słów i aluzjami politycznymi.
Kulturowy	Krytyka kultury masowej i propagandy komunistycznej. Obraz Warszawy jako przestrzeni zdegradowanej, pozbawionej autentyczności. Pałac Kultury jako symbol kulturowej dominacji ZSRR. Konflikt między kulturą narodową a narzuconą ideologią. Motyw artysty w społeczeństwie totalitarnym. Problematyka tożsamości: utrata korzeni (Kresy), kryzys wartości, poszukiwanie autentyczności. Rola literatury jako świadectwa epoki i formy oporu.
Historyczny	Czas akcji: schyłek lat 70. XX wieku, era Gierka. Kontekst: stagnacja gospodarcza PRL-u, narastanie opozycji demokratycznej. Fikcyjna wizja włączenia Polski do ZSRR jako alegoryczna hiperbolizacja rzeczywistej sowietyzacji. Aluzje do wydarzeń historycznych: protesty robotnicze, działalność KOR-u. Samospalenie jako nawiązanie do ofiary Ryszarda Siwca (1968) i Jana Palacha (1969). Obraz aparatu represji: milicja, służba bezpieczeństwa, cenzura.

Znajomość powyższych kontekstów pozwala na pełną interpretację powieści Konwickiego i umożliwia formułowanie wieloaspektowych odpowiedzi na pytania maturalne dotyczące tego utworu.

Do góry

Opracowanie maturalne – pytania i odpowiedzi

1. Kim jest główny bohater „Małej Apokalipsy”? Główny bohater to warszawski pisarz, którego tożsamość pozostaje częściowo nieokreślona. Można go traktować jako alter ego autora, Tadeusza Konwickiego. Jest człowiekiem w średnim wieku, zmagającym się z kryzysem twórczym i egzystencjalnym w warunkach PRL-u.

2. Na czym polega główna intryga fabularna powieści? Dwaj działacze opozycji, Hubert i Rysio, proszą bohatera o dokonanie samospalenia przed Pałacem Kultury podczas wizyty sekretarza generalnego KPZR. Cała akcja powieści rozgrywa się w ciągu jednego dnia, podczas którego bohater wędruje po Warszawie, rozważając tę propozycję.

3. Jaką funkcję pełni Pałac Kultury i Nauki w powieści? Pałac Kultury symbolizuje sowiecką dominację nad Polską i kulturową kolonizację. Jako „dar” Stalina dla Warszawy, budynek ten reprezentuje narzuconą władzę i zniewolenie. To przed nim ma dojść do aktu samospalenia, co nadaje miejscu wymiar symboliczny

4. Co oznacza tytuł „Mała Apokalipsa”? Tytuł odnosi się do podwójnego końca świata: publicznego (fikcyjne włączenie Polski do ZSRR) i prywatnego (możliwa śmierć bohatera, ale też rozpad jego świata wartości). Przymiotnik „mała" wprowadza ironiczny dystans – apokalipsa dotyczy jednego człowieka i jednego narodu, nie całej ludzkości.

5. Jakie cechy gatunkowe łączy „Mała Apokalipsa”? Powieść łączy elementy groteski (absurdalne sytuacje i postacie), paraboli (uniwersalne przesłanie o zniewoleniu), satyry politycznej (krytyka PRL-u), wyznania autobiograficznego (tożsamość bohatera z autorem) oraz prozy strumienia świadomości (monolog wewnętrzny, fragmentaryczność).

6. Jak Konwicki przedstawia polską inteligencję w powieści? Inteligencja jest ukazana jako środowisko skonfliktowane i podzielone. Część kolaboruje z władzą, część angażuje się w opozycję, większość trwa w apatii i konformizmie. Bohater reprezentuje postawę wątpiącego, który nie potrafi opowiedzieć się jednoznacznie po żadnej stronie.

7. Jakie znaczenie ma motyw samospalenia? Samospalenie to akt skrajnego protestu, nawiązujący do ofiar Ryszarda Siwca i Jana Palacha. W powieści staje się symbolem dylematu moralnego: czy jednostka ma obowiązek poświęcić życie dla sprawy publicznej? Bohater nie podejmuje ostatecznej decyzji, co oddaje ambiwalencję ludzkiej kondycji.

8. W jaki sposób powieść krytykuje system komunistyczny? Konwicki posługuje się satyrą i groteską, ukazując absurdy życia codziennego w PRL-u: wszechobecną propagandę, inwigilację, korupcję, degradację materialną i moralną. Fikcyjna wizja włączenia Polski do ZSRR jest hiperbolicznym obrazem rzeczywistej sowietyzacji.

9. Czym jest „duszny szantaż moralny” w kontekście powieści? To określenie opisuje presję wywieraną na bohatera przez opozycjonistów, którzy domagają się od niego najwyższej ofiary. Pokazuje, że manipulacja i instrumentalne traktowanie jednostki nie są wyłączną domeną władzy – mogą ich używać także ci, którzy z władzą walczą.

10. Jaką rolę odgrywa Warszawa jako przestrzeń literacka? Warszawa jest ukazana jako miasto w stanie rozkładu – zdegradowane materialnie i duchowo. Wędrówka bohatera po stolicy to jednocześnie podróż przez własną pamięć i przez historię Polski. Miasto staje się metaforą kondycji całego narodu pod rządami komunistów.

11. Na czym polega metaliteracki wymiar powieści? Bohater jest pisarzem, który reflektuje nad własną twórczością i nad rolą literatury w systemie totalitarnym. Powieść stawia pytania o sens pisania w warunkach cenzury, o odpowiedzialność artysty i o granice autocenzury.

12. Jak Konwicki nawiązuje do tradycji romantycznej? Powieść polemizuje z romantycznym wzorcem poety-wieszcza i męczennika narodu. Propozycja samospalenia przywołuje ideę ofiary za ojczyznę, ale bohater nie jest w stanie jej zaakceptować bezkrytycznie – dystansuje się ironicznie od mesjanistycznych wzorców.

13. Jakie znaczenie ma postać Nadieżdy? Nadieżda (imię oznaczające po rosyjsku „nadzieja”) to ukochana bohatera. Jej rosyjskie pochodzenie symbolizuje skomplikowane relacje polsko-rosyjskie. Postać ta reprezentuje też prywatny wymiar życia bohatera, który zostaje podporządkowany sprawom publicznym.

14. W jaki sposób powieść przedstawia problem tożsamości? Bohater zmaga się z kryzysem tożsamości na wielu poziomach: jako Polak (utrata suwerenności), jako kresowiak (utrata ojczyzny), jako pisarz (cenzura), jako człowiek (alienacja w systemie totalitarnym). Dowód osobisty – symbol tożsamości państwowej – okazuje się fikcją.

15. Dlaczego „Mała Apokalipsa” jest ważna dla maturzysty? Powieść stanowi nieodzowne świadectwo epoki PRL-u i ilustruje uniwersalne problemy: wolność jednostki wobec systemu, odpowiedzialność artysty, granice kompromisu moralnego. Umożliwia porównania z innymi utworami o tematyce totalitarnej oraz refleksję nad rolą literatury jako formy oporu.

Do góry