Konwencja nadrealistyczna w literaturze – cechy, przykłady i znaczenie

Konwencja nadrealistyczna w literaturze to jeden z najbardziej odważnych i twórczo wyzwalających sposobów budowania świata przedstawionego, jaki wypracowała europejska awangarda XX wieku. Opierając się na swobodnej grze wyobraźni twórcy, całkowicie przekracza granice racjonalnego myślenia i zaprasza czytelnika w podróż przez przestrzenie halucynacji, absurdu oraz nieoczekiwanych skojarzeń, gdzie żadna reguła logiki ani fizyki nie obowiązuje. Jej głębokie zrozumienie otwiera przed miłośnikiem literatury zupełnie nowy wymiar lektury – pełen magii, tajemniczości, a przede wszystkim zaskakujących prawd o ludzkiej psychice, których nie sposób wyrazić żadną inną konwencją literacką.

Najważniejsze informacje:

• Konwencja nadrealistyczna całkowicie odrzuca prawa logiki, fizyki, a także racjonalizmu na rzecz irracjonalizmu i absurdu.

• Jej korzenie tkwią w ruchu surrealistycznym zapoczątkowanym w 1924 roku we Francji, inspirowanym psychoanalizą Freuda.

• Najistotniejsze techniki to automatyzm psychiczny, narracja senna i bezpośrednie ukazywanie podświadomości autora.

• W polskiej literaturze jej klasycznym przykładem są „Sklepy cynamonowe” Brunona Schulza oraz dramaty Stanisława Ignacego Witkiewicza.

• Na maturze warto precyzyjnie odróżniać konwencję nadrealistyczną od onirycznej i groteskowej.

• Surrealizm miał ogromny wpływ na rozwój literatury XX wieku, wprowadzając zupełnie nowe formy narracyjne i językowe.

Konwencja nadrealistyczna – najważniejsze informacje w pigułce

Konwencja nadrealistyczna to jeden z najbardziej rewolucyjnych „wynalazków literackich” XX wieku, który odrzucił wszelkie reguły budowania świata przedstawionego na rzecz nieograniczonej wyobraźni twórcy. Poniższe zestawienie pozwoli szybko i sprawnie uchwycić najważniejsze cechy, konteksty oraz lektury związane z tą konwencją, zanim przejdziemy do jej szczegółowej analizy.

Kategoria	Opis
Główny cel	Dotarcie do podświadomości autora i czytelnika poprzez ukazanie irracjonalnej, wewnętrznej rzeczywistości wykraczającej poza zasięg logiki.
Istotne epoki	Awangarda XX wieku, modernizm, postmodernizm.
Najważniejsze lektury maturalne	„Sklepy cynamonowe” Brunona Schulza, „Szewcy” Stanisława Ignacego Witkiewicza, „Proces” Franza Kafki.
Kluczowe cechy	Absurd, irracjonalizm, swobodne skojarzenia, brak wyraźnych ram czasowych i przestrzennych, automatyzm psychiczny, metamorfozy postaci.
Czym różni się od konwencji onirycznej	Konwencja oniryczna naśladuje wewnętrzną logikę snu, a także zachowuje pewien senno-oniryczny porządek; nadrealistyczna całkowicie zrywa z każdą formą logiki.
Czym różni się od konwencji groteskowej	Groteska celowo zniekształca realia w sposób przerysowany, komiczny lub satyryczny; nadrealizm sięga bezpośrednio do nieuświadomionych struktur psychicznych.

Konwencja nadrealistyczna to swoisty manifest twórczej wolności – dowód na to, że literatura potrafi przekroczyć każdą granicę narzuconą przez rozum, codzienność, jak też konwencje realistyczne. Zestawiona z konwencją realistyczną i naturalistyczną, ujawnia, jak wiele prawd o człowieku kryje się poza zasięgiem obiektywnego opisu świata.

Skąd się wzięła konwencja nadrealistyczna? Geneza i tradycja

Konwencja nadrealistyczna wyrosła z głębokiego buntu przeciwko racjonalizmowi i pozytywistycznej wierze w rozum jako jedyne narzędzie poznania rzeczywistości. Jej bezpośrednim źródłem był surrealizm, czyli prąd literacki i artystyczny, który narodził się we Francji w 1924 roku, gdy André Breton opublikował „Manifest surrealizmu”. Ogłosił wówczas, że prawdziwa twórczość musi sięgać ku nieświadomości i wyzwolić się spod bezwzględnej dyktatury logiki oraz estetycznych konwenansów. Podświadomość miała stać się nową ojczyzną artystów poszukujących prawdy o człowieku. Psychoanaliza Zygmunta Freuda, który wykazał, że ludzkie działania są w dużej mierze kierowane przez nieświadome procesy psychiczne, ukryte za fasadą racjonalnych decyzji i codziennych zachowań, wyznaczyła nowy nurt.

Surrealizm błyskawicznie rozprzestrzenił się poza granice Francji, docierając do Belgii, Hiszpanii, a z czasem do całej Europy, obu Ameryk i dalej. Surrealiści postrzegali sny, fantazje i halucynacje jako bramy do zrozumienia ukrytej istoty człowieka. Zamiast przedstawiać świat takim, jakim go widzimy na jawie, pragnęli ukazać to, co istnieje pod powierzchnią świadomości, co wypiera się w głąb i co powraca w snach oraz przeczuciach. Technika automatyzmu psychicznego, polegająca na pisaniu w swobodnych skojarzeniach, bez ingerencji świadomej kontroli i cenzury rozumu, miała na celu dotarcie do autentycznych, nieokiełznanych treści w umyśle twórcy, a także oddanie ich czytelnikowi w pełnej, niezmąconej formie. W polskiej literaturze prąd ten zaznaczył się wyraziście w twórczości Brunona Schulza i Stanisława Ignacego Witkiewicza, choć każdy z tych autorów wypracował własną, absolutnie niepowtarzalną odmianę poetyki nadrealistycznej. Obie były odmienne zarówno w języku, jak i w filozoficznym przesłaniu. Fascynacja chaosem i irracjonalnością współistniała w epoce, która równolegle rozwijała technologię i naukę.

Warto zaznaczyć, że surrealizm jako ruch artystyczny czerpał inspirację nie tylko z freudyzmu, lecz również z wcześniejszego symbolizmu oraz impresjonizmu, które już w XIX i na początku XX wieku kwestionowały prymat obiektywnego odwzorowania świata w dziele literackim na rzecz subiektywnego, zmysłowego doświadczenia rzeczywistości. To właśnie ta tradycja „widzenia wewnętrznego” torowała drogę dla konwencji, w której wyobraźnia twórcy staje się jedynym kryterium prawdy artystycznej – niezależnie od tego, czy opisywany świat irracjonalny ma swój odpowiednik w realnym świecie. Surrealizm miał ogromny wpływ na rozwój literatury XX wieku, wprowadzając nowe formy narracyjne, językowe i kompozycyjne, które na trwałe wzbogaciły pejzaż literaturoznawstwa.

Jak rozpoznać konwencję nadrealistyczną? Kluczowe cechy

Rozpoznanie konwencji nadrealistycznej w dziele literackim nie wymaga encyklopedycznej wiedzy ani wieloletniego doświadczenia czytelniczego. Wystarczy zwrócić uwagę na kilka charakterystycznych sygnałów, które konsekwentnie odróżniają ten rodzaj świata przedstawionego od logicznie zbudowanej fabuły realistycznej. Konwencja nadrealistyczna manifestuje się przede wszystkim poprzez całkowitą rezygnację z zasad rządzących realnym światem i zastąpienie ich swobodną logiką snu, przypadku oraz podświadomości autora.

Do najważniejszych cech konwencji nadrealistycznej należą:

• absurd – wydarzenia i sytuacje pozbawione logicznego uzasadnienia, w których przyczyna i skutek nie tworzą spójnego łańcucha przyczynowo-skutkowego, a bohater nie zadaje pytań o sens otaczającego go chaosu, przyjmując go jako naturalny porządek rzeczy,

• automatyzm psychiczny – narracja powstająca w wyniku swobodnych skojarzeń, bez ingerencji świadomej kontroli i cenzury rozumu, co sprawia, że tekst zdaje się żyć własnym życiem, niezależnym od woli autora, jak też przewidywań czytelnika,

• brak wyraźnych ram czasowych i przestrzennych – świat przedstawiony nie podlega linearnej chronologii ani stabilnej geografii, przestrzeń zmienia się niespodziewanie, czas ulega rozciągnięciu, skurczeniu lub cofnięciu, a miejsca przeplatają się bez logicznego przejścia,

• halucynacje obrazów – opisy rzeczywistości mają charakter halucynacyjny, pełne są osobliwych sytuacji i metamorfoz niemożliwych w realnym świecie, które wywołują w czytelniku dziwne poczucie znajomości oraz obcości równocześnie,

• irracjonalizm – zdarzenia rządzą się prawami niedostępnymi racjonalnemu myśleniu, a każda próba ich logicznego wyjaśnienia jest z góry skazana na niepowodzenie, a także prowadzi jedynie do pogłębienia zagubienia bohatera,

• ludzie przeobrażają się – bohaterowie i przedmioty ulegają nieoczekiwanym transformacjom, granice między człowiekiem a zwierzęciem, materią a duchem, żywym a martwym zostają całkowicie zniesione bądź przynajmniej radykalnie zakwestionowane,

• metaforyczność i symbolika – każdy element świata przedstawionego może być nośnikiem głębszego, ukrytego znaczenia, którego nie sposób odczytać dosłownie, gdyż symbolika nadrealistyczna celowo wymyka się jednoznacznym interpretacjom,

• oniryczność – bliskość konwencji onirycznej widoczna jest w strukturze narracyjnej przypominającej senny koszmar, choć nadrealizm sięga znacznie dalej niż samo naśladowanie logiki snów, bo odrzuca nawet tę ograniczoną, senną racjonalność,

• swobodne skojarzenia – zestawienia obrazów, motywów i wydarzeń, które w realnym świecie nigdy by się nie spotkały, tworzą zaskakujące, poetyckie konstelacje znaczeń, fascynujące właśnie dlatego, że wymykają się przewidywalności.

Powyższe cechy nigdy nie występują w izolacji. Ich artystyczna siła tkwi właśnie w tym, że wzajemnie się wzmacniają, budując spójny wewnętrznie, choć pozornie chaotyczny, świat artystyczny o niepowtarzalnej atmosferze. Rozpoznając je w lekturze, czytelnik otwiera się na bogactwo znaczeń, które konwencja nadrealistyczna skrywa pod powierzchnią tekstu jak ukrytą mapę do niezbadanych terytoriów psychiki.

Kreacja świata przedstawionego

W konwencji nadrealistycznej świat przedstawiony nie dąży do wierności wobec rzeczywistości zewnętrznej. Stanowi przestrzeń, w której prawa fizyki i logiki zostają zawieszone, a w ich miejsce wkraczają reguły czystej wyobraźni, bezkompromisowej, a ponadto absolutnie suwerennej. Bruno Schulz w „Sklepach cynamonowych” tworzy miasto pełne magii, gdzie sklepy i ulice istnieją według własnego, tajemniczego rytmu, niezależnego od praw realnego świata, jak też chronologii. Przestrzeń ta wygląda znajomo, ale każdy szczegół skrywa coś nieoczekiwanego i niepokojącego.

Konstrukcja bohatera

Bohater konwencji nadrealistycznej jest zwykle bierny i bezbronny wobec absurdalnych wydarzeń. Nie buntuje się przeciwko nim z heroiczną odwagą, lecz przyjmuje je z bezradną zgodą lub naiwnym zdumieniem człowieka, który odkrywa, że świat przestał być tym, za co go zawsze brał. Jego psychika staje się zwierciadłem podświadomości autora, ujawniając lęki, pragnienia i obsesje, których żadna racjonalna narracja nigdy by nie wyraziła z taką bezpośredniością i siłą. Taka konstrukcja bohatera służy ukazaniu tragizmu kondycji ludzkiej w świecie pozbawionym sensu, harmonii, jak również odpowiedzi na fundamentalne pytania egzystencjalne.

Język i styl

Język konwencji nadrealistycznej jest często poetycki, metaforyczny i „gęsty” od obrazów. Styl wysoki miesza się ze stylem potocznym, a neologizmy, jak też zaskakujące zestawienia słowne tworzą nową jakość estetyczną, która nie ma precedensu w żadnej wcześniejszej tradycji literackiej. W prozie Schulza narracja płynie jak marzenie senne, nasycona zmysłowymi szczegółami i oniryczną atmosferą, a w dramatach Witkacego język staje się przede wszystkim narzędziem absurdu, jak też czarnego humoru, demaskującym bezsens wszelkich ideologii. Słownik, jakiego potrzeba, by opisać rzeczy, które istnieją wyłącznie w wyobraźni i nie mają żadnego odpowiednika w elementarzu rzeczywistości, domaga się nowych środków wyrazu.

Rola narratora

Narrator w dziełach nadrealistycznych często nie jest wiarygodnym i wszystkowiedzącym przewodnikiem po świecie przedstawionym. Jego perspektywa jest subiektywna, fragmentaryczna, a przede wszystkim nieprzewidywalna, zaś granica między tym, co widzi, a tym, co sobie wyobraża lub czego się boi, pozostaje celowo zamazana przez autora. Taka narracja wciąga czytelnika w spiralę niepewności i zaciekawienia, sprawiając, że samo ukazywanie rzeczywistości staje się aktem twórczym, a nie jedynie opisowym sprawozdaniem z obserwowanego świata – i to właśnie ta twórcza gra z czytelnikiem jest jednym z największych uroków tej konwencji.

Konwencja nadrealistyczna w lekturach obowiązkowych 2026

Konwencja nadrealistyczna pojawia się w kilku istotnych lekturach obowiązkowych na poziomie maturalnym i stanowi nieodzowny kontekst interpretacyjny dla zrozumienia ich artystycznego oraz filozoficznego przesłania. Jej obecność w polskim, a także europejskim kanonie literackim dowodzi, że surrealizm nie był jedynie chwilową modą intelektualną, lecz trwałym i głębokim wkładem w historię myśli artystycznej. Odpowiadał na autentyczne, egzystencjalne potrzeby człowieka XX wieku. Twórcy sięgali po tę konwencję literacką, by wyrazić to, czego nie sposób ująć w słowa konwencją realistyczną lub naturalistyczną. To właśnie dlatego ich dzieła zachowują swoją zadziwiającą aktualność do dziś.

„Sklepy cynamonowe” – Bruno Schulz

Zastosowanie konwencji: „Sklepy cynamonowe” to klasyczny przykład prozy nadrealistycznej w literaturze języka polskiego, dzieło, w którym konwencja nadrealistyczna nie jest zewnętrznym ozdobnikiem, lecz fundamentem całej struktury artystycznej. Schulz przedstawia świat, który nie ma wyraźnych ram czasowych i przestrzennych. Miasto ojca bohatera, jego sklepy i ulice istnieją w sferze między jawą a snem, a ludzie przeobrażają się w zwierzęta, ptaki lub przedmioty bez ostrzeżenia i bez wyjaśnienia. Narracja opiera się na swobodnych skojarzeniach oraz intensywnej metaforyce, tworząc surrealistyczną rzeczywistość pełną osobliwych sytuacji i magii dzieciństwa, która wymaga od czytelnika aktywnego, twórczego współuczestnictwa w budowaniu sensu. Każde zdanie jest tu poetyckie, każdy opis kryje warstwę symboliki, a fabuła w tradycyjnym rozumieniu ustępuje miejsca strumieniowi obrazów i nastrojów.

Funkcja: Konwencja nadrealistyczna służy ukazaniu subiektywnego, zmysłowego doświadczenia dzieciństwa jako jedynej prawdziwej i absolutnej rzeczywistości – świata, w którym wyobraźnia twórcy ma moc kreowania przestrzeni równie realnej, a może nawet realniejszej niż ta oglądana na jawie przez dorosłego człowieka. Schulz używa tej konwencji, by wyrazić głęboką tęsknotę za mitycznym czasem dzieciństwa i podjąć niepokorną próbę uchwycenia ulotnych prawd o tożsamości, pamięci, a także nieuchronności przemijania.

„Szewcy” – Stanisław Ignacy Witkiewicz

Zastosowanie konwencji: Witkacy w „Szewcach” posługuje się groteską i absurdem z wirtuozerską biegłością, odchodząc od zasad realizmu i budując sceniczny świat, w którym logika polityczna oraz społeczna ulega całkowitemu, jak również nieodwracalnemu rozpadowi. Dramat ten łączy konwencję groteskową z elementami wyraźnie nadrealistycznymi: postaci mówią językiem będącym nieprawdopodobną mieszaniną filozofii, wulgaryzmów, nonsensownych fraz i poetyckich eksklamacji, a wydarzenia sceniczne rozwijają się wbrew jakiejkolwiek dramaturgicznej przewidywalności i zdrowej logice przyczynowo-skutkowej. Fabuła staje się jedynie pretekstem do filozoficznego eksperymentu, w którym absurd i konwencja groteskowa wzajemnie się wzmacniają, odsłaniając brutalność mechanizmów społecznych i politycznych.

Funkcja: Konwencja nadrealistyczna w „Szewcach” pełni przede wszystkim funkcję demaskatorską i krytyczną, poprzez ukazanie irracjonalności świata politycznego, a także rewolucyjnych ideologii, Witkacy ujawnia prawdy o mechanizmie dominacji, których żadna realistyczna narracja nie byłaby w stanie wyrazić z taką siłą przebicia i artystyczną odwagą. Czarny humor oraz absurd stają się tu narzędziami przenikliwej krytyki kulturowej i filozoficznej, wymierzonej zarówno w konserwatyzm, jak i w rewolucyjny radykalizm.

„Proces” – Franz Kafka

Zastosowanie konwencji: Franz Kafka w „Procesie” stworzył jedno z najbardziej rozpoznawalnych na świecie uniwersum absurdu, które w każdym swoim szczególe przypomina senny koszmar z otwartym zakończeniem. Józef K. zostaje aresztowany bez podania powodu i uwikłany w nieprzenikniony, kafkowski system prawny, który nie podlega żadnym racjonalnym zasadom, a każda próba zrozumienia go prowadzi jedynie do głębszego zagubienia, a nawet rozpaczy. Świat przedstawiony w powieści to przestrzeń, w której logika codzienności zostaje zastąpiona przez irracjonalne mechanizmy biurokracji, a bohater – mimo wytrwałych prób – nie jest w stanie dotrzeć do żadnej prawdy, sprawiedliwości ani zrozumienia swojej sytuacji egzystencjalnej. Narracja Kafki balansuje na niezwykłej granicy między realizmem a surrealizmem, tworząc dzieło literackie o wyjątkowej sile oddziaływania na każdego czytelnika, niezależnie od epoki i kultury.

Funkcja: Konwencja nadrealistyczna w „Procesie” służy ukazaniu głębokiej alienacji jednostki w nowoczesnym społeczeństwie biurokratycznym oraz nieuchronnego tragizmu kondycji człowieka, który pragnie zrozumienia świata, a napotyka wyłącznie absurd, milczenie instytucji i brak odpowiedzi na swoje pytania. Kafka używa irracjonalizmu jako precyzyjnego narzędzia do odsłonięcia ukrytych, dehumanizujących mechanizmów władzy i ich destrukcyjnego wpływu na kształtowanie tożsamości oraz poczucie godności jednostki.

Lektury te dowodzą, że konwencja nadrealistyczna w literaturze XX wieku stała się językiem, którym najgłębiej i najodważniej można wyrazić lęki, niepokoje i marzenia człowieka nowoczesnego. Językiem odważnym, nieprzewidywalnym, pełnym intelektualnych wyzwań, jak również do dziś zdumiewająco aktualnym wobec pytań, które zadajemy sobie o sens istnienia.

Konwencja nadrealistyczna na maturze – gotowe argumenty i tezy

Na maturze z języka polskiego konwencja nadrealistyczna pojawia się zarówno w pytaniach dotyczących analizy i interpretacji lektur obowiązkowych, jak i w poleceniach dotyczących tworzenia dłuższych form wypowiedzi pisemnej, takich jak rozprawka problemowa czy interpretacja tekstu poetyckiego. Znajomość jej charakterystycznych cech, historycznego kontekstu i artystycznych funkcji pozwala budować precyzyjne, wielowarstwowe argumenty i formułować trafne, oryginalne tezy interpretacyjne, wyróżniające się na tle schematycznych odpowiedzi.

Gotowe argumenty i tezy omawiające konwencję nadrealistyczną na maturze to:

• analiza cech świata przedstawionego – opisując świat przedstawiony w dziele nadrealistycznym, wskaż brak wyraźnych ram czasowych i przestrzennych, nieustanną obecność absurdu i irracjonalizmu oraz sposób, w jaki fabuła opiera się na swobodnych skojarzeniach oraz automatyzmie psychicznym zamiast na logicznej przyczynowości; zwróć uwagę na metamorfozy postaci i przedmiotów jako charakterystyczne elementy tej poetyki,

• analiza funkcji konwencji – wyjaśnij precyzyjnie, że konwencja nadrealistyczna nie jest jedynie ozdobnikiem formalnym, lecz pełni głęboko semantyczną funkcję: pozwala ukazać wewnętrzną rzeczywistość psychiczną bohatera i podświadomości autora, niedostępną dla konwencji realistycznej, naturalistycznej ani symbolicznej,

• analiza konstrukcji bohaterów – zwróć uwagę na charakterystyczną bierność i zagubienie bohaterów wobec absurdalnych wydarzeń, ich brak sprawczości, jak też niemożność zrozumienia własnej sytuacji, co w sposób symboliczny i metaforyczny odzwierciedla kondycję człowieka w świecie pozbawionym harmonii, sensu oraz transcendentnych punktów odniesienia,

• odwołanie do kontekstów kulturowych – wskaż związek konwencji nadrealistycznej z psychoanalizą Freuda, manifestem surrealizmu André Bretona i szerokim ruchem awangardowym początku XX wieku; możesz też przywołać konteksty filozoficzne, takie jak egzystencjalizm, lub historyczne, wskazując na traumy wojenne jako jeden z czynników skłaniających twórców do ucieczki od konwencji realistycznych ku wyobraźni i irracjonalizmowi,

• teza do rozprawki – przykładowa teza gotowa do użycia: „Konwencja nadrealistyczna w literaturze XX wieku staje się językiem głębokiej prawdy o człowieku, gdyż tylko przez absurd i irracjonalizm można wyrazić to, co logiczny rozum ukrywa, wypiera lub zniekształca w swej nieustannej potrzebie kontroli nad rzeczywistością”,

• z czym nie mylić tej konwencji – konwencja nadrealistyczna różni się od onirycznej, która zachowuje pewną wewnętrzną logikę charakterystyczną dla snów; różni się od groteskowej, deformującej realia w celach komicznych lub satyrycznych; różni się też od konwencji fantastycznej, która buduje spójny, choć nierealny świat według własnych, konsekwentnie stosowanych reguł.

Maturzysta, który sprawnie operuje powyższymi argumentami i rozróżnieniami, zyskuje precyzyjne oraz elastyczne narzędzie pozwalające pisać o każdym dziele nadrealistycznym z interpretacyjną głębią. Konwencja nadrealistyczna to nie maturalna pułapka, lecz fascynujące zaproszenie do twórczego, samodzielnego myślenia o literaturze, a także człowieku.

Przykłady konwencji nadrealistycznej w innych dziedzinach sztuki

Konwencja nadrealistyczna nie ogranicza się do słowa pisanego – jej ślady i inspiracje widoczne są w malarstwie, filmie, teatrze i muzyce, tworząc rozległy, fascynujący świat artystyczny, który do dziś elektryzuje twórców, jak również odbiorców na całym świecie.

Malarstwo

Surrealizm w malarstwie osiągnął swoje najsłynniejsze szczyty w dziełach Salvadora Dalego i René Magritte'a. Dalí w obrazach, takich jak „Trwałość pamięci” przedstawia stopione zegary w pustynnym pejzażu, tworząc perfekcyjną wizję czasu, który utracił swoje fizyczne właściwości i stał się tak giętki jak marzenie senne – to doskonała ilustracja plastyczna tego, czym jest świat irracjonalny w sztuce wizualnej. Magritte z kolei zestawiał na płótnach przedmioty codziennego użytku w absurdalnych, niemożliwych kombinacjach, skłaniając widza do zakwestionowania wszystkiego, co uważał za oczywiste w swoim poznaniu rzeczywistości. W Polsce nurt ten inspirował m.in. Zdzisława Beksińskiego, który tworzył mroczne, monumentalne, oniryczne pejzaże będące bezpośrednią projekcją wewnętrznych stanów psychicznych i nieuświadomionych lęków egzystencjalnych.

Film i teatr

W kinie surrealizm zaznaczył się już w najwcześniejszym okresie – Luis Buñuel i Salvador Dalí stworzyli w 1929 roku „Psa andaluzyjskiego”, uznawanego powszechnie za manifest surrealizmu filmowego, który szokował i fascynował jednocześnie. Współcześnie echa konwencji nadrealistycznej słychać wyraźnie w twórczości Davida Lyncha – jego filmy, takie jak „Mulholland Drive” czy „Zagubiona autostrada”, budują narrację opartą na swobodnych skojarzeniach i logice snu, nie oferując widzom żadnych prostych kluczy interpretacyjnych ani łatwego katharsis. W teatrze nurtem pokrewnym jest teatr absurdu – dramaty Samuela Becketta i Eugène'a Ionesco wpisują się w przestrzeń, gdzie konwencja nadrealistyczna łączy się z konwencją groteskową, tworząc dzieła o trwałej, nieprzemijającej wartości kulturowej i filozoficznej.