Jan Parandowski – biografia, życiorys i najważniejsze dzieła

Jan Parandowski to polski pisarz, eseista i tłumacz literatury, urodzony 11 maja 1895 roku we Lwowie, tworzący w epoce dwudziestolecia międzywojennego i przez całą drugą połowę XX wieku. Znany przede wszystkim ze swojej twórczości związanej z kulturą antyczną, przez ponad cztery dekady sprawował funkcję prezesa Polskiego PEN Clubu i był zgłaszany jako kandydat do literackiej Nagrody Nobla. Jego wkład w popularyzację kultury antycznego świata wśród polskich czytelników – od uczniów szkół po dorosłą inteligencję – przyniósł mu trwałe miejsce w kanonie polskiej kultury. Sławę przyniosła mu przede wszystkim "Mitologia", od blisko stu lat obecna w polskim obiegu czytelniczym i edukacyjnym.

Do góry

Najważniejsze informacje o Janie Parandowskim – w pigułce

Kategoria	Informacja
Data i miejsce urodzenia	11.05.1895, Lwów
Data i miejsce śmierci	26.09.1978, Warszawa
Epoka literacka	dwudziestolecie międzywojenne / XX wiek
Najważniejsze utwory	"Mitologia", "Alchemia słowa", "Dysk olimpijski", "Niebo w płomieniach", "Król życia"
Zawód/Rola	pisarz, eseista, tłumacz, profesor, prezes Polskiego PEN Clubu
Rodzina	matka: Julia Parandowska; ojciec biologiczny: ks. Jan Bartoszewski (wg ustaleń badaczy i dokumentów archiwalnych); żona: Irena Helzel; wnuczka: Joanna Szczepkowska

Do góry

Kalendarium życia i twórczości

• 1895 – Narodziny we Lwowie jako dziecko nieślubne Julii Parandowskiej.

• 1913 – Debiut szkicem "Rousseau"; studia na Uniwersytecie Lwowskim.

• 1923 – Tytuł magistra filologii klasycznej i archeologii.

• 1924 – Wydanie "Mitologii", która przyniosła mu wielką popularność.

• 1929 – Przeprowadzka do Warszawy; redakcja "Pamiętnika Warszawskiego".

• 1933 – Objęcie prezesury Polskiego PEN Clubu.

• 1936 – Brązowy medal w Olimpijskim Konkursie Sztuki i Literatury za "Dysk olimpijski" podczas igrzysk w Berlinie.

• 1944 – Utrata całej niewydanej twórczości podczas powstania warszawskiego.

• 1945 – Wykłady na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim; objęcie stanowiska profesorskiego.

• 1962 – Wiceprezes Międzynarodowego PEN Clubu.

• 1964 – Sygnatariusz "Listu 34" w obronie wolności słowa w PRL.

• 1978 – Śmierć w Warszawie, 26 września.

Do góry

Życiorys Jana Parandowskiego – szczegółowa biografia

Dzieciństwo i edukacja

Jan Parandowski był dzieckiem nieślubnym – jego matka, Julia Parandowska, przybyła do Lwowa z Mościsk w poszukiwaniu pracy. Według ustaleń badaczy i dokumentów archiwalnych, ojcem biologicznym pisarza był ks. Jan Bartoszewski, kanonik greckokatolicki i profesor Uniwersytetu Lwowskiego, który nie mógł oficjalnie przyznać się do ojcostwa ze względu na złożone śluby kapłańskie. Parandowski przez całe życie tę okoliczność skrzętnie przemilczał, a odkryła ją dopiero jego wnuczka, aktorka Joanna Szczepkowska, na podstawie dokumentów archiwalnych. We Lwowie w latach 1905–1913 uczęszczał do IV Gimnazjum Klasycznego im. Jana Długosza, gdzie rozmiłował się w języku greckim i łacinie, z obu zdając maturę. W 1913 roku podjął studia na Uniwersytecie Lwowskim, kształcąc się jednocześnie z filozofii, filologii klasycznej, archeologii, historii sztuki oraz literatury polskiej. Jeszcze jako student literat debiutował szkicem literacko-filozoficznym "Rousseau", zapowiadając karierę eseisty i znawcy tradycji antycznej. Wybuch I wojny światowej przerwał edukację – pisarz został internowany w Rosji, gdzie pracował jako nauczyciel w Woroneżu i Saratowie.

Rozwój kariery i działalność społeczna

Po powrocie z Rosji Parandowski ukończył studia i w 1923 roku uzyskał tytuł magistra filologii klasycznej oraz archeologii. Rok później ukazała się wielokrotnie wznawiana "Mitologia" – takie ujęcie mitologii pozwoliło na korzystanie z niej w edukacji szkolnej i przyniosło mu wielką popularność jako jednemu z czołowych popularyzatorów kultury antycznej w Polsce. W wydawnictwie Alfreda Altenberga zorganizował serię przekładów z literatur klasycznych, a w Państwowym Wydawnictwie Książek Szkolnych redagował serię "Wielcy ludzie", stale współpracując z "Gazetą Poranną", "Tygodnikiem Ilustrowanym" i "Wiadomościami Literackimi". Od 1929 roku mieszkał w Warszawie, gdzie redagował "Pamiętnik Warszawski", a od 1933 roku jako prezes Polskiego PEN Clubu uczestniczył w kongresach i podejmował podróże literackie do Brazylii, Argentyny, Grecji i Francji. Powieść "Dysk olimpijski" przyniosła mu brązowy medal w olimpijskim konkursie sztuki i literatury, organizowanym przy okazji letnich igrzysk olimpijskich 1936 w Berlinie, a Polska Akademia Literatury wyróżniła go Złotym Wawrzynem za wybitną twórczość literacką.

W czasie II wojny światowej uczestniczył w konspiracyjnym życiu kulturalnym, a podczas powstania warszawskiego stracił całą niewydaną twórczość, gdy rękopisy spłonęły wraz z mieszkaniem. Po wyzwoleniu podjął wykłady na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, obejmując stanowisko na katedrze kultury antycznej, a następnie literatury porównawczej. W 1948 roku przygotowywał Światowy Kongres Intelektualistów we Wrocławiu i wstąpił do Stowarzyszenia Kultury Europejskiej (SEC). W 1958 roku współorganizował Międzynarodowy Zjazd Tłumaczy w Warszawie, a cztery lata później został wiceprezesem Międzynarodowego PEN Clubu. Był sygnatariuszem "Listu 34", który polscy pisarze i naukowcy wystosowali do władz PRL w proteście przeciwko ograniczaniu wolności słowa – gest wymagający niemałej odwagi obywatelskiej. W 1964 roku otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia w dziedzinie literatury.

Ostatnie lata i śmierć

Ostatnie dekady życia Parandowski poświęcił pracy pisarskiej i działalności na rzecz PEN Clubu, pozostając aktywnym twórczo do późnych lat. W latach 50. był zgłaszany jako kandydat do literackiej Nagrody Nobla – w 1957 i 1959 roku nagrodę otrzymali odpowiednio Albert Camus i Salvatore Quasimodo. W 1975 roku Radio Wolna Europa uhonorowało go za całokształt twórczości, doceniając zarówno dorobek pisarski, jak i postawę obywatelską. Rok później Katolicki Uniwersytet Lubelski nadał mu tytuł doktora honoris causa, domykając symboliczną klamrą wieloletnią więź z uczelnią. Parandowski sprawował funkcję prezesa Polskiego PEN Clubu, z przerwą wojenną, przez ponad cztery dekady, od 1933 roku aż do śmierci. Zmarł 26 września 1978 roku w Warszawie i spoczywa w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Do góry

Twórczość Jana Parandowskiego – najważniejsze dzieła

W dorobku Jana Parandowskiego centralne miejsce zajmuje proza eseistyczna i powieściowa związana z kulturą antyczną, która ukształtowała wyobraźnię historyczną całych pokoleń polskich czytelników.

Powieści i proza

• "Mitologia" (1924) – literackie opisanie najważniejszych mitów greckich i rzymskich; wielokrotnie wznawiana, przez dekady obecna w kanonie lektur szkolnych.

• "Dysk olimpijski" (1933) – powieść historyczna osadzona w starożytnej Grecji, wyróżniona brązowym medalem w olimpijskim konkursie sztuki podczas igrzysk w Berlinie.

• "Niebo w płomieniach" (1936) – autobiograficzna powieść o dojrzewaniu w wielokulturowym Lwowie.

• "Król życia" (1930) – portret Oskara Wilde'a i rozważanie o cenie artystycznego absolutyzmu.

• "Dwie wiosny" (1927) – opowiadania inspirowane podróżami literackimi po Italii i Grecji.

Eseje i publicystyka

• "Alchemia słowa" (1951) – rozprawa o warsztacie pisarskim od antyku po współczesność; jedna z najpiękniejszych polskich książek o tajnikach literatury.

• "Godzina śródziemnomorska "(1949) – eseje o kulturze i krajobrazach basenu Morza Śródziemnego.

• "Zegar słoneczny" (1953) – nostalgiczne impresje i opowiadania o rodzinnym Lwowie.

• "Podróże literackie" – cykl tekstów łączących esej z reportażem podróżniczym.

Przekłady

Parandowski przygotował polskie przekłady kilku arcydzieł literatury starożytnej, w tym "Odysei" Homera, "Wojny domowej" Juliusza Cezara, "Życia Karola Wielkiego" Einharda oraz "Dafnisa i Chloé" Longosa. Jako pisarz z zacięciem popularyzatorskim łączył w tych pracach rzetelność z dbałością o piękno polszczyzny.

Do góry

Najsłynniejsze cytaty Jana Parandowskiego

• „Literatura jest przeznaczona do zatrzymania czasu w jego niszczącym biegu." – ("Alchemia słowa")

• „Pióra jest w istocie wspaniałym berłem i kto ma być pisarzem, nieraz już we wczesnej młodości nosi w sobie świadome lub jawne poczucie królestwa słowa." – ("Alchemia słowa")

• „Zanim komuś odbierze się to, co uważa on za najdroższe, wypada najpierw pomyśleć, czy ma coś lepszego do ofiarowania." – ("Niebo w płomieniach")

Do góry

Ekranizacje i obecność w kulturze

Twórczość Jana Parandowskiego wielokrotnie trafiała na deski teatrów i trwale zapisała się w polskim życiu kulturalnym:

• "Niebo w płomieniach" – adaptacje teatralne realizowane w polskich teatrach repertuarowych.

• Od 1988 roku Polski PEN Club przyznaje corocznie Nagrodę im. Jana Parandowskiego za wyróżniające się dzieła popularyzatorskie i historyczne.

• Od 1989 roku Polski Komitet Olimpijski organizuje Ogólnopolski Konkurs Literacki im. Jana Parandowskiego dla młodzieży, uznany przez Międzynarodowy Komitet Olimpijski za jedną z najlepszych inicjatyw edukacyjnych narodowych komitetów olimpijskich na świecie.

Do góry

Cechy charakterystyczne twórczości (Styl)

• Główne motywy: kultura i literatura starożytna, tajniki warsztatu pisarskiego, portret artysty i twórcy, piękno śródziemnomorskiego kręgu kulturowego, tożsamość europejska.

• Język i styl: klasyczna klarowność, harmonia treści naukowej z literacką elegancją, subtelna ironia i liryzm, przystępność bez uproszczeń.

• Gatunki: esej, powieść historyczno-obyczajowa, powieść autobiograficzna, przekład literacki, reportaż podróżniczy.

Do góry

Jan Parandowski – ciekawostki

• W 1936 roku zdobył brązowy medal nie za wyczyny sportowe, lecz w Olimpijskim Konkursie Sztuki i Literatury za powieść "Dysk olimpijski" podczas igrzysk w Berlinie.

• Przez całe życie ukrywał, że był dzieckiem nieślubnym – prawdę o ojcostwie ks. Bartoszewskiego odkryła dopiero wnuczka Joanna Szczepkowska na podstawie dokumentów archiwalnych.

• Sprawował funkcję prezesa Polskiego PEN Clubu przez ponad cztery dekady – z przerwą wojenną – od 1933 roku aż do śmierci w 1978 roku.

• Na Uniwersytecie Lwowskim studiował jednocześnie filozofię, filologię klasyczną, archeologię, historię sztuki i literaturę polską.

• W latach 50. był zgłaszany jako kandydat do literackiej Nagrody Nobla, w 1957 i 1959 roku.

• Jego wnuczką jest znana polska aktorka Joanna Szczepkowska.

Do góry