Gustaw Herling-Grudziński – biografia, życiorys i najważniejsze dzieła

Gustaw Herling-Grudziński to jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy, eseistów i dziennikarzy XX wieku – urodzony 20 maja 1919 roku w Kielcach, a zmarły 4 lipca 2000 roku w Neapolu, gdzie spędził większą część emigracyjnego życia. Jako żołnierz, więzień sowieckiego łagru i nieustraszony emigrant polityczny pozostawił dorobek literacki, który zmienił sposób opowiadania o totalitaryzmie i kondycji człowieka w systemie zniewolenia. Jego najsłynniejsze dzieło, „Inny świat", ukazało się niemal dekadę przed publikacją dzieł Aleksandra Sołżenicyna, otwierając światu oczy na bestialstwo obozów sowieckich. Twórczość pisarza była objęta cenzurą w Polsce Ludowej i praktycznie nieobecna w oficjalnym obiegu wydawniczym, by po upadku komunizmu zająć trwałe miejsce w kanonie lektur szkolnych i literaturze światowej.

Do góry

Najważniejsze informacje o Gustawie Herlingu-Grudzińskim – w pigułce

Kategoria	Informacja
Data i miejsce urodzenia	20.05.1919, Kielce
Data i miejsce śmierci	04.07.2000, Neapol
Epoka literacka	Literatura współczesna, emigracyjna
Najważniejsze utwory	"Inny świat", "Dziennik pisany nocą", "Skrzydła ołtarza"
Zawód/Rola	Pisarz, eseista, krytyk literacki, dziennikarz, żołnierz
Rodzina	Syn Jakuba Herlinga-Grudzińskiego i Doroty z Bryczkowskich; żona: malarka Krystyna Domańska (zm. 1952), następnie Lidia Croce; córka Marta Herling

Do góry

Kalendarium życia i twórczości

• 1919 – Urodziny w Kielcach, syn Jakuba Herlinga-Grudzińskiego i Doroty z Bryczkowskich.

• 1935 – Debiut literacki na łamach „Kuźni Młodych" cyklem reportaży „Świętokrzyżczyzna".

• 1937 – Rozpoczęcie studiów na filologii polskiej na Uniwersytecie Warszawskim.

• 1939 – Założenie Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej.

• 1940 - Aresztowanie przez NKWD podczas próby przejścia granicy z Litwą.

• 1942 – Zwolnienie z łagru w Jercewie na mocy układu Sikorski–Majski; wstąpienie do armii polskiej.

• 1944 – Udział w kampanii włoskiej, w tym w bitwie pod Monte Cassino, za co został odznaczony Orderem Virtuti Militari.

• 1951 – Pierwsze wydanie angielskie "Innego świata" ("A World Apart") w Londynie, z przedmową Bertranda Russella.

• 1953 – Pierwsze polskie wydanie "Innego świata" w Londynie.

• 1971 – Początek publikacji "Dziennika pisanego nocą" w paryskiej "Kulturze".

• 2000 – Gustaw Herling-Grudziński zmarł 4 lipca w Neapolu; spoczął na neapolitańskim cmentarzu Poggio Reale.

Do góry

Życiorys Gustawa Herlinga-Grudzińskiego – szczegółowa biografia

Dzieciństwo i edukacja

Gustaw Herling-Grudziński przyszedł na świat 20 maja 1919 roku w spolonizowanej rodzinie żydowskiej, jako syn Jakuba Herlinga-Grudzińskiego i Doroty z Bryczkowskich. Rodzina mieszkała w Kielcach przy ulicy Sienkiewicza, a ojciec zajmował się prowadzeniem młyna w Suchedniowie. Od 1929 roku Gustaw uczęszczał do Gimnazjum im. Mikołaja Reja w Kielcach, gdzie na lekcjach języka polskiego uchodził za bezkonkurencyjnego prymusa, choć z przedmiotami ścisłymi miał stale kłopoty. Po śmierci matki na tyfus w 1932 roku coraz głębiej pogrążał się w lekturach i fascynacji twórczością Stefana Żeromskiego – pisarza nierozerwalnie związanego z kielecką ziemią. Jeszcze w szóstej klasie zadebiutował w prasie cyklem reportaży o Świętokrzyżczyźnie, zapowiadając się na człowieka, dla którego słowo będzie moralnym zobowiązaniem, nie ozdobą. Ta wczesna wrażliwość na literaturę ukształtowała go na długo przed tym, nim doświadczenia wojenne nadały jej dramatyczną głębię.

Po zdaniu matury w 1937 roku Herling-Grudziński – wbrew woli ojca, który namawiał go na Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego – podjął studia na filologii polskiej na Uniwersytecie Warszawskim. Angażował się w pracę redakcyjną tygodników "Ateneum", "Pion" i "Nowy Wyraz", a nawet kierował tytułem "Orka na Ugorze". Jako aktywny uczestnik życia literackiego stolicy nawiązywał kontakty z wybitnymi postaciami ówczesnej kultury. Wybuch II wojny światowej we wrześniu 1939 roku brutalnie urwał jego studia i zmienił bieg całego życia.

Rozwój kariery i działalność wojskowa

Po wybuchu wojny Grudziński nie pozostał bezczynny – już 15 października 1939 roku, razem z grupą przyjaciół, współtworzył Polską Ludową Akcję Niepodległościową (PLAN), jedną z pierwszych organizacji konspiracyjnych w Polsce. Jako emisariusz tej struktury wyruszył do Lwowa, a stamtąd do Grodna, próbując przedostać się na Litwę. W 1940 roku schwytało go NKWD i oskarżyło o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Skazany na pięć lat obozu pracy, trafił do łagru w Jercewie koło Archangielska, gdzie przez dwa lata pracował przy wycince lasu w warunkach ekstremalnego zimna i permanentnego głodu. Doświadczenia z sowieckiego łagru stały się fundamentem „Innego świata" – jednego z najwcześniejszych i najgłębszych świadectw o systemie Gułagu w literaturze światowej. Na mocy układu Sikorski–Majski w 1942 roku odzyskał wolność i wstąpił do armii polskiej pod dowództwem generała Andersa.

W szeregach wojska polskiego przebył Bliski Wschód, gdzie zaprzyjaźnił się z malarzem Józefem Czapskim. Walczył w 2. Korpusie Polskim i brał udział w kampanii włoskiej, w tym w historycznej bitwie pod Monte Cassino w maju 1944 roku. Za postawę na polu walki odznaczony został Orderem Virtuti Militari. Pisał wówczas dla prasy wojskowej, publikując artykuły m.in. w "Kurierze Polskim" i prowadząc kolumnę literacką dla żołnierzy. Po zakończeniu działań wojennych Herling-Grudziński przeprowadził się do Rzymu, gdzie objął dział literacki tygodnika "Orzeł Biały" i uczestniczył w organizowaniu Instytutu Literackiego oraz miesięcznika "Kultura" przy boku Jerzego Giedroycia. Był członkiem sekcji polskiego PEN Clubu i nawiązał kontakty z przedstawicielami francuskiego PEN Clubu. W 1945 roku wydał debiut książkowy – tom szkiców "Żywi i umarli". Nie zdecydował się na wyjazd z redakcją "Kultury" do Francji i z żoną, malarką Krystyną Domańską, przeniósł się do Londynu, gdzie nawiązał współpracę z tygodnikiem "Wiadomości".

Ostatnie lata i śmierć

Jeszcze przed śmiercią żony Herling-Grudziński podjął pracę w Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa w Monachium, dojeżdżając między Londynem a Niemcami. Krystyna Herling-Grudzińska zmarła śmiercią samobójczą pod koniec 1952 roku podczas jednej z jego nieobecności. Po tej tragedii osiadł w Monachium na stałe – etatową pracę w RWE świadczył od października 1952 do października 1955 roku, a jako wolny strzelec współpracował z anteną do 1968 roku i ponownie od początku lat 80. aż do zamknięcia stacji w 1994 roku. Od 1955 roku zamieszkał w Neapolu z nową żoną, Lidią Croce – córką wybitnego włoskiego filozofa Benedetta Crocego. Przez dziesięciolecia prowadził "Dziennik pisany nocą", publikowany regularnie w paryskiej „Kulturze" – wyjątkowe dzieło łączące komentarze polityczne, eseje o sztuce, rozważania filozoficzne i prozę literacką. Po upadku komunizmu nawiązał współpracę z "Tygodnikiem Powszechnym", "Rzeczpospolitą" i "Więzią". W maju 1991 roku przyjął doktorat honoris causa Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, a sześć lat później – podobne wyróżnienie od Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

Gustaw Herling-Grudziński zmarł 4 lipca 2000 roku w Neapolu, w wieku osiemdziesięciu jeden lat. Spoczął na neapolitańskim cmentarzu Poggio Reale, z dala od polskiej ziemi, którą tęsknie wspominał przez całe emigracyjne życie. We wrześniu 2009 roku w Jercewie odsłonięto pomnik pisarza – symboliczne zamknięcie rozdziału jego łagrowej gehenny. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2019 rokiem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, doceniając jego wkład w polską literaturę i kulturę. Jego imieniem ochrzczono rondo w Kielcach i Pedagogiczną Bibliotekę Wojewódzką w tym mieście.

Do góry

Twórczość Gustawa Herlinga-Grudzińskiego – najważniejsze dzieła

W bogatym dorobku Herlinga-Grudzińskiego centralne miejsce zajmują opowiadania – napisał ich kilkadziesiąt, budując jeden z najoryginalniejszych zbiorów krótkich form prozatorskich w polskiej literaturze emigracyjnej. Jego proza jest filozoficznie wymagająca, mistrzowsko operuje symbolem i podejmuje moralne dylematy człowieka skazanego na zetknięcie ze złem instytucjonalnym. Krytycy wielokrotnie porównywali jego styl do Dostojewskiego, zwłaszcza do "Wspomnień z domu umarłych". Sam Herling chętnie przywoływał tego pisarza jako patrona swojej wrażliwości.

Proza i opowiadania

• "Inny świat. Zapiski sowieckie" – reportażowo-memuarowe świadectwo pobytu w sowieckim łagrze, uznawane za jedno z fundamentalnych dzieł literatury obozowej. Pierwsze wydanie ukazało się w 1951 roku po angielsku ("A World Apart", Londyn), a dwa lata później – po polsku (Londyn, 1953). W Polsce pierwsze polskie wydanie krążyło w obiegu podziemnym od 1980 roku (Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA); pierwsze oficjalne wydanie krajowe ukazało się nakładem wydawnictwa Czytelnik w 1989 roku.

• "Skrzydła ołtarza" (Paryż, 1960) – zbiór opowiadań poświęconych tematyce samotności, cierpienia i przemijania.

• "Drugie przyjście oraz inne opowiadania i szkice" (Paryż, 1963) – tom łączący wspomnienia, eseje i narracje fikcjonalne o różnorodnej tematyce.

• "Wieża i inne opowiadania" (Poznań, 1988, Wydawnictwo W drodze) – pierwsze oficjalne polskie wydanie prozy Herlinga w obiegu krajowym.

Dziennik i publicystyka

• „Dziennik pisany nocą" – monumentalny wielotomowy dziennik prowadzony od 1971 roku aż do śmierci, drukowany w paryskiej „Kulturze". Pierwsze cztery części wydał Instytut Literacki w Paryżu; w Polsce krążyły w drugim obiegu, zanim pojawiły się oficjalne wydania krajowe po 1989 roku.

• „Żywi i umarli" (Rzym, 1945) – tom szkiców poświęconych pisarzom poległym w czasie II wojny światowej; debiut książkowy autora.

• „Godzina cieni. Eseje" – zbiór refleksji na pograniczu literatury, sztuki i filozofii.

Do góry

Najsłynniejsze cytaty Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

• „Pisać tak, by zdanie było przekazem nie tylko jasnej i swobodnej myśli, lecz nieustannego napięcia moralnego" – ("Dziennik pisany nocą")

• „Człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach, i uważam za upiorny nonsens naszych czasów sądzenia go według uczynków, jakich dopuścił się w warunkach nieludzkich" – ("Inny świat")

• „Jedynie samotność jest w życiu człowieka stanem graniczącym z absolutnym spokojem wewnętrznym, z odzyskaniem indywidualności" – ("Inny świat")

Do góry

Ekranizacje i obecność w kulturze

Twórczość Gustawa Herlinga-Grudzińskiego wielokrotnie trafiała na ekrany telewizji i deski teatrów, choć żadne z jego dzieł nie doczekało się pełnometrażowej ekranizacji fabularnej:

• „Rozważania o cnotach" (1998/1999) – dziesięcioodcinkowy film dokumentalny w reżyserii Aleksandry Czerneckiej i Marcina Barana, emitowany w TVP2; pierwsze tak obszerne filmowe ujęcie osobowości i myśli pisarza dostępne dla szerokiej polskiej publiczności, zrealizowane przy współpracy Józefa Opalskiego.

• Opowiadania Herlinga-Grudzińskiego trafiały na sceny teatralne w Polsce i we Włoszech, gdzie pisarz był znany jako wybitny głos kultury europejskiej.

• „Inny świat" – lektura obowiązkowa w polskich liceach, stale powracająca do debat o istocie totalitaryzmu; we wrześniu 2009 roku w Jercewie odsłonięto pomnik pisarza, wpisując jego biografię w topografię europejskiej pamięci o zbrodniach Gułagu.

Do góry

Cechy charakterystyczne twórczości (Styl)

• Główne motywy: zło jako siła systemowa i egzystencjalna, cierpienie i namiętność, granice człowieczeństwa w warunkach totalitarnych, sprawiedliwość i moralna odpowiedzialność jednostki, sacrum i metafizyczne poszukiwania sensu, rola pamięci i świadectwa.

• Język i styl: proza lapidarna i powściągliwa, a zarazem nasycona filozoficznym napięciem; bogato inkrustowana odniesieniami do Dostojewskiego, Dantego, Camus i Conrada; od lat 50. coraz silniej przesycona refleksją o włoskim malarstwie portretowym i pejzażowym o tematyce religijnej; styl łączy rzetelność dokumentu z kunsztem literackiego opowiadania.

• Gatunki: opowiadanie jako forma dominująca (ponad pięćdziesiąt tekstów); diarystyka eseistyczna – „Dziennik pisany nocą" jako unikalne połączenie zapisu dziennikowego, eseju o sztuce, komentarza politycznego i prozy fikcjonalnej; krytyka literacka i publicystyka; wszystkie gatunki przenikają się wzajemnie, tworząc oryginalną, trudną do zaszeregowania formę wypowiedzi.

Do góry

Gustaw Herling-Grudziński – ciekawostki

• Prawdziwe imię pisarza to Gecel (Gustaw).

• Jego ojciec Jakub Herling-Grudziński był kupcem i właścicielem ziemskim – z dokumentów wynika, że Gustaw mógł urodzić się nie w samych Kielcach, ale w pobliskich Skrzelczycach, jednak przez całe życie sam wskazywał Kielce jako miejsce urodzenia.

• Choć przez lata był wymieniany jako kandydat do literackiej Nagrody Nobla, nigdy jej nie otrzymał, mimo że w "Innym świecie" opisał zbrodnie Gułagu z porównywalną mocą i znacznie wcześniej niż Aleksander Sołżenicyn, który Nobla dostał w 1970 roku.

• W PRL zalecenia cenzorskie dotyczące jego osoby nakazywały bezwzględne eliminowanie jego nazwiska z prasy, radia, telewizji i publikacji nieperiodycznych o nienaukowym charakterze – jego nazwisko znalazło się na liście autorów zakazanych, a twórczość pisarska została upowszechniona w Polsce dopiero po 1988 roku.

Do góry