Bruno Schulz – biografia, życiorys i najważniejsze dzieła

Bruno Schulz należy do najwybitniejszych polskich pisarzy i grafików XX wieku - to twórca prozy poetyckiej o niezwykłej sile wyrazu i oryginalności. Urodzony w 1892 roku w Drohobyczu, przez całe życie związany z tym małym galicyjskim miasteczkiem, stworzył dzieła, które do dziś uchodzą za arcydzieła polskiej literatury międzywojennej. Jego twórczość, oscylująca między snem a rzeczywistością, między mitem a codziennością, wywarła trwały wpływ na literaturę nie tylko polską, ale i światową. Schulz zginął tragicznie w 1942 roku, pozostawiając po sobie dorobek skromny objętościowo, lecz nieporównywalny w swej artystycznej głębi.

Najważniejsze informacje o Brunonie Schulzu – w pigułce

Kalendarium życia i twórczości

• 1892 – Urodziny w Drohobyczu, w zasymilowanej, polskojęzycznej rodzinie żydowskiej.

• 1910 – Zdał maturę z wyróżnieniem i rozpoczął studia architektoniczne na Politechnice Lwowskiej.

• 1914–1915 – Pobyt w Wiedniu; jako wolny słuchacz uczęszczał na wybrane zajęcia artystyczne.

• 1915 – Powrót do Drohobycza, śmierć ojca Jakuba Schulza.

• 1924 – Objął posadę nauczyciela rysunku w Państwowym Gimnazjum im. Króla Władysława Jagiełły w Drohobyczu.

• 1933 – Debiut pod własnym nazwiskiem opowiadaniem "Ptaki" w "Wiadomościach Literackich"; ukazały się również "Sklepy cynamonowe" (z datą 1934 na stronie tytułowej).

• 1936 – Ukazało się polskie tłumaczenie "Procesu" Kafki formalnie pod nazwiskiem Schulza, w rzeczywistości wykonane przez Józefinę Szelińską.

• 1937 – "Sanatorium pod Klepsydrą"; zerwanie narzeczeństwa z Szelińską.

• 1942 – Schulz zginął 19 listopada, zastrzelony na ulicy Drohobycza przez gestapowca Karla Günthera.

Życiorys Brunona Schulza – szczegółowa biografia

Dzieciństwo i edukacja

Bruno Schulz przyszedł na świat 12 lipca 1892 roku w Drohobyczu – wówczas mieście należącym do Galicji, będącej częścią Austro-Węgier. Dorastał w rodzinie Schulzów o żydowskich korzeniach, jednak w domu nie kultywowano tradycji żydowskich i posługiwano się wyłącznie językiem polskim – była to rodzina w pełni zasymilowana z polską kulturą, co w Galicji tamtych czasów nie było bynajmniej zjawiskiem wyjątkowym wśród żydowskiej inteligencji. Ojciec, Jakub Schulz, prowadził sklep z bławatami i tekstyliami, a dom rodzinny stał się dla przyszłego pisarza miejscem mitycznym – swego pierwszego domu rodzinnego nigdy w pełni nie opuścił w swojej wyobraźni, przenosząc jego obrazy i zapachy na karty swoich opowiadań. Jako żydowski młodzieniec obracał się w środowisku wielonarodowym, co odcisnęło głębokie piętno na jego późniejszej wrażliwości artystycznej. W roku 1910 Bruno zdał maturę z wyróżnieniem w Gimnazjum im. Cesarza Franciszka Józefa w Drohobyczu i niezwłocznie rozpoczął studia architektoniczne na Politechnice Lwowskiej. Studia przerwała ciężka choroba płuc i serca, a po rekonwalescencji w 1913 roku Schulz ostatecznie z nich zrezygnował – choroba ojca zmusiła rodzinę do zamknięcia sklepu i przeprowadzki do domu zamężnej siostry. Po wybuchu I wojny światowej Schulzowie wyjechali do Wiednia, gdzie Bruno jako wolny słuchacz uczęszczał na wybrane zajęcia artystyczne, choć jego aktywność miała charakter luźnego uczestnictwa, a nie regularnych studiów. W 1915 roku rodzina wróciła do Drohobycza, gdzie wkrótce zmarł ojciec – postać, która stała się centralną figurą całej późniejszej prozy Schulza.

Rozwój kariery i działalność artystyczna

Po śmierci ojca na Brunonie Schulzu spoczął ciężar utrzymania rodziny – matki, owdowiałej siostry Hani Hoffmanowej z dziećmi, a z czasem i kuzynki. Przez kilka lat próbował dorabiać malowaniem portretów i sprzedażą grafik, jednak bez powodzenia. Stałą pracę podjął dopiero jesienią 1924 roku w Państwowym Gimnazjum im. Króla Władysława Jagiełły w Drohobyczu, ucząc rysunku, prac ręcznych, a okresowo matematyki. Nie przepadał za tym zajęciem i często skarżył się na nie w listach do przyjaciół, jednak uczniowie zapamiętali go jako wyjątkowego pedagoga o wielkim autorytecie. Przełomem w życiu anonimowego pisarza stało się poznanie Zofii Nałkowskiej – to głównie dzięki jej wstawiennictwu rękopis "Sklepów cynamonowych" trafił do wydawnictwa Rój i ukazał się w grudniu 1933 roku. Schulz korespondował ponadto z Witoldem Gombrowiczem i Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, z którymi łączyły go bliskie relacje literackie, choć ich wpływ na jego karierę był znacznie mniejszy niż rola Nałkowskiej. Jeszcze przed debiutem książkowym Schulz opublikował pod pseudonimem Marceli Weron opowiadanie "Undula" w borysławskim piśmie branżowym – pierwsza publikacja pod własnym nazwiskiem to "Ptaki" w "Wiadomościach Literackich" z grudnia 1933 roku. Twórczość Schulza porównuje się niekiedy do dzieł Franza Kafki i Marcela Prousta – szczególnie ze względu na oniryczną atmosferę i filozofię czasu, choć sam pisarz cenił też polską tradycję literacką, zakorzenioną m.in. w dziełach Adama Mickiewicza. W 1933 roku Schulz poznał Józefinę Szelińską – nauczycielkę i bibliotekarkę, która stała się jego narzeczoną i prawdziwą autorką pierwszego polskiego przekładu "Procesu" Kafki; tłumaczenia dokonała Szelińska, lecz ukazało się ono pod nazwiskiem Schulza, który użyczył go narzeczonej, gdyż jako osoba nieznana nie miała szans na samodzielne wydanie. Narzeczeństwo zakończyło się tragicznie w 1937 roku, gdy Szelińska – nieszczęśliwa z powodu emocjonalnej niedostępności Schulza – podjęła nieudaną próbę samobójczą. Schulz odkrywał w swojej twórczości nowe przestrzenie języka, przywracając słowom ich pierwotne, mityczne znaczenie i kreując rzeczywistość z materiału codziennych drohobyckich obserwacji.

Ostatnie lata i śmierć

Wybuch II wojny światowej radykalnie zmienił sytuację Schulza. Po wkroczeniu wojsk sowieckich do Drohobycza w 1939 roku Schulz nadal pracował jako nauczyciel, choć władze komunistyczne zlecały mu jedynie propagandowe prace dekoracyjne – w tym słynny portret Stalina, który deszcz zaczął zmywać podczas uroczystości. Gdy w 1941 roku miasto zajęły wojska niemieckie, Schulz jako Żyd trafił do getta. Pracował wówczas pod ochroną Felixa Landaua, oficera SS, dla którego malował freski, portrety i ilustracje bajek w pokoju dziecięcym jego syna. Schulz zginął 19 listopada 1942 roku – zastrzelony na ulicy przez Karla Günthera, innego oficera SS, działającego w odwecie za to, że Landau wcześniej zabił dentystę będącego protegowanym Günthera. Kwestia miejsca pochówku Schulza przyznaje do dziś osobliwy wymiar tej tragedii: ciało pisarza spoczęło prawdopodobnie na cmentarzu żydowskim, pochowane przez Izydora Friemana, jednak cmentarz ten już nie istnieje, a dokładne miejsce spoczynku pozostaje nieznane. Niektóre utwory Schulza zaginęły bezpowrotnie – przede wszystkim powieść "Mesjasz", nad którą pracował przez wiele lat i której rękopisu nigdy nie odnaleziono. Muzeum Literatury w Warszawie przechowuje część ocalałych materiałów, a drohobyckie muzeum noszące jego imię stało się centrum upamiętniania jego twórczości.

Twórczość Brunona Schulza – najważniejsze dzieła

Dorobek pisarski Schulza jest stosunkowo skromny objętościowo, lecz wyjątkowy w swej artystycznej sile. W jego spuściźnie odnajdujemy dwa tomy opowiadań, korespondencję, szkice krytyczne oraz bogatą twórczość graficzną. Przekładu zbiorów opowiadań na język angielski dokonała Celina Wieniewska, czyniąc Schulza dostępnym dla czytelników anglosaskich. Głównym bohaterem opowiadań Schulza jest najczęściej chłopiec lub młody mężczyzna – będący niejako środkiem wszechświata, przez którego pryzmat rzeczywistość wokół niego wydaje się rozedrgana i pełna tajemnic.

Proza i opowiadania

• "Sklepy cynamonowe" (1933/1934) – debiutancki zbiór opowiadań, swoisty opis życia małomiasteczkowych społeczności galicyjskich, w którym Schulz stworzył mitologię rodzinnego Drohobycza. Opowiadania ukazały rodzinę pisarza, a zwłaszcza postać ojca, jako uosobienie intelektu i twórczej siły walczącej z prozą życia.

• "Sanatorium pod Klepsydrą" (1937) – drugi zbiór opowiadań, w którym proza Schulza stała się jeszcze bardziej oniryczna i filozoficzna. Przedstawione historie wpisują się w rozważania o czasie, śmierci i możliwości ocalenia przeszłości przez mit.

• "Kometa" – opowiadanie publikowane na łamach prasy, w którym fantastycznymi historiami autor opisuje przeżycia chłopca obserwującego zjawisko kosmiczne.

Eseje, przekłady i korespondencja

• "Proces" Franza Kafki (1936) – polskie tłumaczenie powieści, formalnie sygnowane nazwiskiem Schulza, w rzeczywistości wykonane przez Józefinę Szelińską; wydaniu towarzyszyło posłowie samego pisarza.

• Szkice krytyczne publikowane w „Wiadomościach Literackich" – m.in. głośny esej o "Ferdydurke" Gombrowicza oraz teksty poświęcone zagadnieniom prozy współczesnej.

• "Księga listów"(wyd. pośmiertnie 1975) – zbiór korespondencji stanowiący autobiografię pisarza utrzymaną w formie rozbudowanych, literacko pięknych wynurzeń, bezcenne świadectwo jego poglądów artystycznych.

Najsłynniejsze cytaty Brunona Schulza

• „Rzeczywistość przybiera pewne kształty tylko dla pozoru, dla żartu, dla zabawy"

• „Istotą rzeczywistości jest sens. Co nie ma sensu, nie jest dla nas rzeczywiste"

Ekranizacje i obecność w kulturze

Twórczość Brunona Schulza wielokrotnie inspirowała twórców filmowych i teatralnych na całym świecie. Adaptacja jego dzieł stanowi wyjątkowe wyzwanie ze względu na silnie poetycki, oniryczny charakter prozy:

• "Sanatorium pod Klepsydrą" (1973) – reżyseria Wojciech Jerzy Has; film przemycony za granicę wbrew zakazowi komunistycznych władz, nagrodzony Nagrodą Jury w Cannes. Za ten nieposłuszny gest Has zapłacił wysoką cenę – otrzymał wieloletni zakaz realizacji kolejnych filmów.

• "Ulica Krokodyli" (1986) – animacja braci Quay, inspirowana prozą Schulza, uznawana za jedno z arcydzieł kina animowanego.

Schulz stał się też bohaterem prozy innych autorów – David Grossman uczynił go protagonistą kluczowej części powieści "Patrz pod: Miłość".

W 2001 roku wybuchła głośna sprawa fresków odnalezionych w Drohobyczu: malowidła wykonane przez Schulza dla Felixa Landaua zostały wywiezione przez przedstawicieli Yad Vashem do Jerozolimy, co zapoczątkowało trwającą do dziś debatę o prawie do dziedzictwa kulturowego pisarza. Na mocy późniejszego porozumienia freski uznano za własność Ukrainy i przekazano je Yad Vashem jako depozyt.

Cechy charakterystyczne twórczości Schulza (Styl)

• Główne motywy: mityzacja codzienności, ojciec jako figura demiurga i twórcy, czas jako substancja plastyczna, powrót do początków życia, erotyczna fascynacja, zderzenie kultury żydowskiej z nowoczesnością, poszukiwanie pierwotnego sensu rzeczy.

• Język i styl: barokowo rozbudowane zdania gęste od metafor i porównań; przywracanie słowom ich pierwotnego, mitycznego znaczenia; oniryzm i mityzacja jako podstawowe narzędzia narracyjne; proza Schulza balansuje między realizmem a fantastyką.

• Gatunki: opowiadanie cykliczne, esej krytyczny, listy literackie; Schulz nie pisał powieści w tradycyjnym sensie, choć pracował nad zaginionym "Mesjaszem".

• Metoda twórcza: w eseju "Mityzacja rzeczywistości'" oraz w liście otwartym do Witkacego opublikowanym w „Tygodniku Ilustrowanym" w 1935 roku Schulz opisał swoją metodę jako nadawanie przedmiotom i zdarzeniom ich pierwotnych, ukrytych pod powierzchnią rzeczy znaczeń.

Bruno Schulz – ciekawostki

• Czy wiesz, że prawdziwym autorem pierwszego polskiego przekładu "Procesu" Kafki była Józefina Szelińska, a nie Schulz? Pisarz użyczył jej swojego nazwiska, gdyż jako osoba nieznana w kręgach literackich nie miała szans na samodzielne wydanie – prawda wyszła na jaw dopiero po wojnie dzięki badaniom Jerzego Ficowskiego.

• Schulz był znany z tego, że nigdy nie opuszczał Drohobycza na dłużej – mimo że wielu przyjaciół namawiało go do przeprowadzki do Warszawy, nie potrafił rozstać się z rodzinnym miastem, które stało się centrum jego mitologicznego świata.

• Jego wielką pasją poza literaturą była grafika – i to właśnie ona poprzedzała pisarstwo. Erotyczny, fantasmagoryczny cykl "Xięga Bałwochwalcza" powstał zanim Schulz napisał cokolwiek prozą, a technika cliché-verre, którą stosował, należy do rzadkości w historii sztuki.