Aleksander Fredro – biografia, życiorys i najważniejsze dzieła

Aleksander Fredro (1793–1876) to najwybitniejszy polski komediopisarz epoki romantyzmu – autor komedii, które od dwustu lat nieprzerwanie goszczą na polskich scenach i wciąż bawią do łez. Ten szlachcic z Podola, oficer armii Księstwa Warszawskiego i uczestnik kampanii napoleońskich, po powrocie z wojen zamienił szablę na pióro i stworzył galerię komediowych charakterów, która na trwałe wrosła w kanon polskiej literatury. Jego dzieła – od „Zemsty” przez „Śluby panieńskie” po „Pana Jowialskiego” – nie są tylko lekturą szkolną: to żywa, często grana dramaturgia, która bawi, wzrusza i prowokuje do myślenia równie mocno jak za życia autora.

Do góry

 Najważniejsze informacje o Aleksandrze Fredrze – w pigułce

Kategoria	Informacja
Data i miejsce urodzenia	20 czerwca 1793, Suśków (województwo podolskie)
Data i miejsce śmierci	15 lipca 1876, Lwów
Epoka literacka	Romantyzm, klasycyzm poromantyczny
Najważniejsze utwory	„Zemsta”, „Śluby panieńskie”, „Pan Jowialski”, „Damy i huzary”, „Paweł i Gaweł”
Zawód/Rola	Komediopisarz, poeta, pamiętnikarz, oficer, działacz społeczny
Rodzina	Ojciec: Jacek Fredro; matka: Marianna z Dembowskich; żona: Zofia z Jabłonowskich Skarbkowa (primo voto Skarbek); syn: Jan Aleksander Fredro

Do góry

Kalendarium życia i twórczości

• 1793 – Narodziny w Suśkowie na Podolu, w zamożnej rodzinie szlacheckiej Jacka Fredry.

• 1809 – Wstąpienie do armii Księstwa Warszawskiego. Początek służby wojskowej, która naznaczy całe młode życie Fredry.

• 1812 – Udział w kampanii rosyjskiej Napoleona. Przeżycia z tej wyprawy zasilą później jego pamiętniki.

• 1815 – Po abdykacji Napoleona i zakończeniu wojen Fredro wraca do kraju i osiada we Lwowie. Zaczyna pisać.

• 1817 – Debiut dramatyczny – pierwsze komedie trafiają na sceny lwowskie.

• 1828 – Wystawienie „Ślubów panieńskich” – jednej z pereł polskiej komedii romantycznej.

• 1832 – Małżeństwo z Zofią z Jabłonowskich Skarbkową (primo voto Skarbek). Na świat przychodzi syn Jan Aleksander.

• 1835–1854 – Milczenie sceniczne. Pod wpływem druzgocącej krytyki Seweryna Goszczyńskiego Fredro zaprzestaje publikowania i pisze „do szuflady”.

• 1854 – Powrót na sceny teatralne – Fredro ponownie wystawia swoje utwory i odnosi duże sukcesy sceniczne. „Zemsta” cieszy się ogromnym powodzeniem.

• 1876 – Śmierć we Lwowie, 15 lipca. Pochówek w rodzinnej krypcie w Rudkach.

Do góry

Życiorys Aleksandra Fredry – szczegółowa biografia

Dzieciństwo i edukacja

Aleksander Fredro przyszedł na świat 20 czerwca 1793 roku w Suśkowie, niewielkiej wsi na Podolu, w rodzinie szlacheckiej, która wprawdzie nie należała do najświetniejszych rodów, ale była na tyle zamożna, by zapewnić dzieciom staranne wychowanie. Ojciec, Jacek Fredro, był człowiekiem energicznym i praktycznym, zaangażowanym w życie lokalne; matka, Marianna z Dembowskich, zadbała o to, by dom był miejscem pełnym kultury i rozmowy. Aleksander dorastał w atmosferze szlacheckiego dworku, z jego rytuałami, plotkami, konfliktami sąsiedzkimi i specyficznym humorem, który później tak precyzyjnie sportretuje w swoich komediach.

Edukacji oficjalnej nie pobierał długo – wychowanie domowe i atmosfera rodzinnego domu dały mu więcej niż szkoły publiczne epoki. Czytał zachłannie, interesował się teatrem i muzyką. Miał szesnaście lat, gdy historia zmieniła jego plany: w 1809 roku, porwany falą entuzjazmu, jaka ogarniała polską szlachtę w epoce napoleońskiej, wstąpił do armii Księstwa Warszawskiego.

Lata wojenne i rozwój kariery literackiej

Fredro brał czynny udział w kampaniach napoleońskich przez kilka lat – służył jako oficer, przeszedł szlak wojenny przez Rosję, Niemcy i Francję. Widział chwałę i klęskę Napoleona z bliska, a swoje przeżycia z „czasów napoleońskich” utrwalił później w szczerych, pełnych ironii pamiętnikach. Za odwagę na polu bitwy został odznaczony Orderem Legii Honorowej oraz krzyżem Virtuti Militari.

Po abdykacji Napoleona w 1815 roku Fredro wrócił do kraju i osiadł we Lwowie, który stał się jego miastem na całe życie. Tu nawiązał kontakty z miejscowym środowiskiem artystycznym, wciągnął się w życie teatralne i zaczął pisać – najpierw dla zabawy, później coraz poważniej. Już pierwsze jego komedie, wystawiane na scenach lwowskich od 1817 roku, zwracały uwagę żywością dialogu i celnością obserwacji.

W kolejnych latach Fredro stał się autorem kilkunastu komedii, które grano nie tylko we Lwowie, lecz także w Warszawie. Jego pozycja społeczna była silna – należał do grona najzamożniejszych osób w galicyjskim środowisku ziemiańskim, brał udział w pracach lokalnych instytucji, a w 1832 roku ożenił się z Zofią z Jabłonowskich Skarbkową – kobietą inteligentną i obytą towarzysko, wdową po Aleksandrze Skarbku (primo voto Skarbek). Małżeństwo, w którym urodził się syn Jan Aleksander, okazało się trwałym i szczęśliwym związkiem.

W 1835 roku spadł na niego cios, który zagroził jego twórczej aktywności. Seweryn Goszczyński – jeden z ważnych przedstawicieli romantyzmu – opublikował bardzo krytyczny tekst o komediach Fredry, zarzucając im brak ducha narodowego i przywiązanie do szlacheckiego konserwatyzmu. Fredro, boleśnie dotknięty, zaprzestał publikowania na niemal dwie dekady. Nie przestał jednak pisać – przez lata gromadził w szufladzie nowe teksty, poprawiał stare i notował obserwacje. Ten czas odosobnienia był paradoksalnie jednym z jego najbardziej płodnych okresów.

Fredro brał udział również w życiu publicznym Galicji: działał społecznie, angażował się w inicjatywy obywatelskie i uczestniczył w pracach różnych instytucji życia publicznego. Był człowiekiem swojej epoki, nie tylko artystą, ale także aktywnym obywatelem.

Ostatnie lata i śmierć

W 1854 roku Fredro ponownie zaistniał na scenach polskich – tym razem jako triumfator. „Zemsta” i inne komedie doczekały się entuzjastycznego przyjęcia nowego pokolenia widzów i krytyków. Dramaturg przeżywał późne lata jako powszechnie szanowany mistrz – odwiedzany przez młodych pisarzy i honorowany przez lwowskie towarzystwa naukowe. W 1872 roku został członkiem Akademii Umiejętności w Krakowie.

Ostatnie lata upływały mu spokojnie w kręgu rodziny, w ukochanym Lwowie. Pisał nieprzerwanie, m.in. gryzące, aforystyczne „Zapiski starucha”, które są dziś dowodem, że jego umysł i język do końca zachowały swoją przenikliwość. Aleksander Fredro zmarł 15 lipca 1876 roku we Lwowie w wieku 83 lat. Został pochowany w rodzinnej krypcie w Rudkach.

We Lwowie świadectwem pamięci o nim był słynny pomnik Aleksandra Fredry – jedna z najpiękniejszych rzeźb portretowych XIX wieku. Po II wojnie światowej został on przeniesiony do Wrocławia i dziś stoi na placu Fredry.

Do góry

Twórczość Aleksandra Fredry – najważniejsze dzieła

W dorobku Aleksandra Fredry kluczowe miejsce zajmują komedie, które ukształtowały polską dramaturgię epoki romantyzmu i przetrwały próbę czasu znacznie lepiej niż większość dzieł jego współczesnych. Fredro pisał także poezję, bajki i pamiętniki, jednak to właśnie scena teatralna uczyniła go legendą polskiej literatury.

Komedie – główny dorobek dramaturgiczny

• „Zemsta” – arcydzieło Fredry i jedna z najczęściej granych komedii w historii polskiego teatru. Historia odwiecznego sporu dwóch szlacheckich sąsiadów oraz intryga miłosna zostają tu splecione w doskonałą dramaturgiczną całość. Cześnik i Rejent to postacie, które nie potrzebują przedstawiania.

• „Śluby panieńskie, czyli Magnetyzm serca” – komedia o miłości, ambicji i damsko-męskich grach towarzyskich. Gust, dowcip i psychologiczna celność portretów są tu wyjątkowe nawet na tle europejskiej komedii epoki.

• „Pan Jowialski” – portret szlachcica-żartownisia, którego nieustanne żarty tyranizują całe otoczenie. Komedia pełna błyskotliwych dialogów i zaskakująco głębokiego podkładu refleksyjnego.

• „Damy i huzary” – żywa, dynamiczna komedia o „najeździe” kobiet na kawalerski dom oficera. Humor sytuacyjny w najczystszej postaci – szybkie tempo akcji, nieoczekiwane zwroty i błyskotliwe repliki.

• „Małe interesy” – komedia obyczajowa o świecie kupieckim i finansowych intrygach. Rzadziej wystawiana niż najgłośniejsze dzieła Fredry, ale cenna jako obraz ówczesnych stosunków społecznych.

• „Sto szaleństw” – wczesna komedia, pełna młodzieńczej energii i swobody. Zapowiada styl, który Fredro dopracuje w swoich późniejszych utworach.

• „Wielki człowiek do małych interesów” – satyra na ludzką małostkowość i pychę. Świetny przykład fredrowskiej ironii i komediowego wyczucia sytuacji.

Poezja, bajki i krótsze formy

• „Paweł i Gaweł” – jedna z najbardziej znanych polskich bajek wierszowanych, która weszła do języka potocznego. Historia dwóch sąsiadów pokazuje, jak drobne złośliwości i konflikty potrafią przerodzić się w poważny spór.

• Bajki wierszowane – Fredro napisał kilkadziesiąt krótkich utworów tego typu, łączących ezopową moralistykę z charakterystyczną dla autora ironią i dowcipem. Wiersze te cechuje niezwykła lapidarność i celność pointy.

• Sentencje i epigramaty – Fredro był mistrzem zwięzłej formy. Jego sentencje i aforyzmy krążą do dziś w obiegu kulturowym i często są przywoływane jako cytaty w szkolnych wypracowaniach czy tekstach publicystycznych.

Pamiętnikarstwo i publicystyka

„Trzy po trzy (Pamiętniki)” – barwne wspomnienia z lat młodości i służby wojskowej. Jeden z ciekawszych polskich dokumentów epoki napoleońskiej, napisany lekkim, ironicznym stylem.

„Zapiski starucha” – aforystyczne, często prześmiewcze notatki z ostatnich lat życia. Świadectwo umysłu, który do końca zachował przenikliwość, humor i językową precyzję.

Do góry

 Najsłynniejsze cytaty Aleksandra Fredry

• „Chcesz mojej zguby? – Czego chcesz? – Nie wiem. – No, to razem nie wiemy nic.” – ze „Ślubów panieńskich”.

• „Co się odwlecze, to nie uciecze.” – aforyzm.

• „Paweł i Gaweł w jednym stali domu, Paweł na górze, a Gaweł na dole.” – z „Pawła i Gawła”.

• „Nie masz tego złego, co by na dobre nie wyszło.” – aforyzm.

• „Kto się z kim wodzi, ten się lubi.” – z „Zemsty”.

• „Zgoda buduje, niezgoda rujnuje.” – z „Zemsty”.

• „Wolnoć, Tomku, w swoim domku.” – z „Pawła i Gawła”.

• „Jeśli nie chcesz mojej zguby, krokodyla daj mi, luby.” – ze „Ślubów panieńskich”.

Do góry

Ekranizacje i obecność w kulturze

Twórczość Aleksandra Fredry wielokrotnie trafiała na ekrany kinowe i telewizyjne oraz na deski teatrów – zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami.

• „Zemsta” (1956) – telewizyjna adaptacja komedii w reżyserii Antoniego Bohdziewicza. Jedna z najwcześniejszych realizacji telewizyjnych tego utworu, przez wiele lat wykorzystywana również jako materiał edukacyjny w szkołach.

• „Zemsta” (2002) – głośna kinowa adaptacja w reżyserii Andrzeja Wajdy, z Januszem Gajosem (Cześnik), Andrzejem Sewerynem (Rejent), Romanem Polańskim (Papkin) i Katarzyną Figurą w obsadzie. Film zdobył Polską Nagrodę Filmową „Orzeł” m.in. za scenografię i kostiumy oraz był jednym z najgłośniejszych polskich filmów tego roku.

• „Śluby panieńskie” (1954) – telewizyjna realizacja komedii Fredry, jedna z pierwszych adaptacji tego utworu w Teatrze Telewizji. W kolejnych dekadach komedia była wielokrotnie inscenizowana i nagrywana przez różne teatry.

• „Damy i huzary” (1959) – filmowa adaptacja komedii Fredry w reżyserii Zygmunta Hübnera, z udziałem znanych aktorów polskiego teatru i kina.

Fredrowskie komedie na stałe zadomowiły się w repertuarach polskich scen teatralnych. „Zemsta”, „Śluby panieńskie” i „Pan Jowialski” należą do najczęściej wystawianych utworów polskiej dramaturgii – regularnie pojawiają się w repertuarach teatrów w całym kraju, a kolejne inscenizacje pokazują, że humor Fredry pozostaje zrozumiały i aktualny także dla współczesnych widzów.

Do góry

Cechy charakterystyczne twórczości – styl Fredry

Główne motywy: Fredro czerpie inspirację przede wszystkim ze świata szlacheckiego dworku – z relacji miłosnych i małżeńskich, sąsiedzkiej rywalizacji, a także z ludzkiej próżności, ambicji czy skąpstwa. Jego bohaterowie rzadko są jednoznacznie negatywni – przeciwnie, pozostają bardzo ludzcy w swoich słabościach. To właśnie dlatego widzowie śmieją się z nich, często rozpoznając w nich własne przywary.

Humor: Fredro wirtuozowsko posługuje się humorem sytuacyjnym i błyskotliwym dialogiem. Intryga komediowa jest u niego precyzyjnie skonstruowana, żarty nie są grubiańskie, a nawet dość pikantna ironia rzadko przeradza się w złośliwość czy okrucieństwo. Komizm wynika raczej z charakterów postaci i z ich wzajemnych relacji niż z prostych gagów.

Język i styl: Jedną z największych zalet twórczości Fredry jest niezwykła sprawność językowa. Dialogi są gęste, rytmiczne i pełne trafnych aforyzmów. Dramaturg pisał większość swoich komedii wierszem – najczęściej jedenastozgłoskowcem – co nadawało im muzyczność i naturalny rytm sceniczny. Wiele kwestii bohaterów z czasem weszło do języka potocznego jako skrzydlate słowa.

Gatunki: Domeną Fredry była komedia charakterów i komedia obyczajowa. Oprócz dramatów pisał również bajki wierszowane, pamiętniki i krótkie formy aforystyczne – w każdej z tych form potrafił zachować charakterystyczną dla siebie ironię i precyzję języka.

Stosunek do epoki: Wbrew zarzutom Seweryna Goszczyńskiego Fredro nie był pisarzem obojętnym wobec spraw epoki. Obserwował rzeczywistość bez sentymentalizmu i bez romantycznego patosu. Jego twórczość – realistyczna, ironiczna i skupiona na ludzkich charakterach – stanowiła inną formę odpowiedzi na burzliwe czasy XIX wieku.

Do góry

Aleksander Fredro – ciekawostki

• Fredro przez niemal dwie dekady (1835–1854) całkowicie wycofał się z publikowania swoich komedii i to nie z powodu braku pomysłów, ale z powodu jednej krytycznej recenzji. Gdyby się nie załamał, polski teatr byłby bogatszy o wiele dzieł, które zaginęły lub nigdy nie doczekały się dostatecznego szlifu.

• Pomnik Aleksandra Fredry, stojący dziś we Wrocławiu, przez wiele lat stał przed Teatrem Polskim we Lwowie. Po II wojnie światowej został przewieziony do Wrocławia razem z przesiedlonymi lwowianami – można powiedzieć, że Fredro emigrował razem ze swoim miastem.

• Mimo że czynnie uczestniczył w kampaniach napoleońskich i został odznaczony Virtuti Militari, Fredro nigdy nie romantyzował wojny. W swoich pamiętnikach pisał o niej trzewo, a niekiedy z czarnym humorem.

• Jego syn, Jan Aleksander Fredro, również pisał, choć nie dosięgnął ojcowskiego talentu. Wspólne literackie zainteresowania ojca i syna były źródłem również wspomnieniowych rozmów, których echo widoczne jest w późniejszych relacjach Jana.

• „Paweł i Gaweł” to chyba najszybciej zapamiętywany tekst w historii polskiej szkoły. Rymowanych sentencji Fredry uczą się kolejne pokolenia i powtarzają je bez świadomości, że to cytat z Fredry.

• Fredro miał wyjątkowo trafne oko do ludzkich typów – podobno wzorował swoje postaci na rzeczywistych postaciach z lwowskiego środowiska. Część jego znajomych rozpoznawała się w bohaterach komedii i niezbyt mu za to dziękowała.

Do góry