„Droga donikąd” – streszczenie szczegółowe lektury Józefa Mackiewicza: 12 najistotniejszych zagadnień maturalnych

Powieść Józefa Mackiewicza „Droga donikąd” należy do najważniejszych dzieł literatury polskiej XX wieku, które z niezwykłą precyzją dokumentują tragiczne losy mieszkańców Wileńszczyzny w trudnych czasach pierwszej okupacji sowieckiej. Ta książka stanowi nie tylko poruszające świadectwo historyczne, ale również głęboką refleksję nad ludzką kondycją w obliczu totalitarnego systemu, który niszczył nie tylko struktury państwowe, lecz przede wszystkim więzi międzyludzkie i sumienia zwykłych ludzi. Mackiewicz, będąc naocznym świadkiem opisywanych wydarzeń, stworzył dzieło, które każdy maturzysta powinien poznać, aby zrozumieć mechanizmy funkcjonowania bolszewizmu oraz różnorodne postawy, jakie wobec niego przyjmowali bohaterowie – od heroicznego oporu, przez bierną akceptację, aż po haniebną kolaborację.

Do góry

Józef Mackiewicz i geneza powieści

„Droga donikąd” to powieść polityczno-historyczna autorstwa Józefa Mackiewicza, wydana w 1955 roku na emigracji. Mackiewicz, urodzony w Petersburgu, był ściśle związany z Wileńszczyzną i osobiście doświadczył pierwszej okupacji sowieckiej, co pozwoliło mu stworzyć niezwykle realistyczny obraz tamtych trudnych czasach. Pisarz całe życie kierował się zasadą, że prawdę należy mówić głośno, nawet jeśli jest ona dla wielu niewygodna. Jego żona wspominała, że Mackiewicz mawiał o sobie, iż sam jest sędzią w swojej sprawie.

Powieść stanowi pierwszą część dylogii, której kontynuację stanowi „Nie trzeba głośno mówić”. Historia rozgrywa się na Wileńszczyźnie w latach 1940–1941, ukazując proces sowietyzacji polskich kresów północnych. Akcja toczy się głównie w podwileńskich wsiach oraz w samym Wilnie, choć nazwa miasta nigdzie nie pada wprost. Książka ta stanowi bezcenne świadectwo tamtej epoki i pozwala zrozumieć, jak bolszewizm niszczył nie tylko struktury państwowe, ale przede wszystkim ludzkie sumienia.

Do góry

„Droga donikąd” – streszczenie – część pierwsza: „Karol”

Akcja utworu rozpoczyna się późnym latem 1940 roku. Główny bohater Paweł oraz jego przyjaciel Karol wracają do domu Pawła po ciężkiej pracy przy wyrębie drzew. Żona Pawła, Marta, przygotowuje dla mężczyzn posiłek i z niepokojem obserwuje znaki upływającego czasu na swojej twarzy. Życie bohaterów jest monotonne i naznaczone biedą – obaj są ubrani biednie, w robocze ubrania, gdyż utracili swoje dawne zajęcia.

Paweł był kiedyś dziennikarzem, jednak spółka wydawnicza upadła wraz z nadejściem nowej władzy. Karol natomiast przed wojną pracował jako agent ubezpieczeniowy na Wołyniu i głęboko nienawidzi bolszewizmu. Mężczyźni rozmawiają o tym, że życie pod sowieckim panowaniem to nieustanne czekanie – na postęp, na skomunizowanie kraju, na wojnę z wojskiem radzieckim. Podczas podróży pociągiem podmiejskim czują na sobie wzgardliwe spojrzenia cudzoziemców, którzy komentują, że są ospali i wyglądają biednie.

Pewnego dnia na miejscu ich pracy w Puszczy Rudnickiej zjawiają się komuniści, którzy podejrzewają, że pomiędzy pniami drzewa znajdują się jakieś broszury bądź gazetki antysystemowe. Franciszek, zawodowy drwal pomagający Pawłowi i Karolowi, okazuje się być konfidentem donoszącym na członków lokalnej społeczności. Paweł spotyka się też w tajemnicy z Weroniką, żoną kupca Wincentego Rojkiewicza, z którą prowadzi romans.

Do góry

Sąsiedzi domu Pawła i ich losy

Mackiewicz szczegółowo opowiada o sąsiadach Pawła i Marty, kreśląc panoramę społeczną podwileńskiej wsi. Antoni Rymaszewski to zaradny stolarz, którego Rosjanie kiedyś zgarnęli do prac przymusowych na Syberii. Jego przyjaciel uciekł stamtąd wielokrotnie, aż w końcu mu się udało – dotarł do Moskwy, a stamtąd do Mińska. Przeżył cudem, podczas gdy jego towarzysz został zastrzelony przez patrol GPU. Antoni ożenił się z Olą i prowadzi własne gospodarstwo.

Jan Chont to Białorusin, który w wyniku lęku o syna popada w obłęd. Dawidowski natomiast traci wszystko, gdy bolszewicy decydują o upaństwowieniu przedsiębiorstw. Jej mąż, czyli mąż Weroniki – Wincenty Rojkiewicz – zarabia na skupowaniu skór po cenach niższych od rynkowych. Jest pragmatyczny i interesowny, wie o romansie żony z Pawłem, ale bardziej martwi się niebezpieczeństwem związanym z domem głównego bohatera, który jest obserwowany przez Sowietów.

Milicja zaczyna przegląd ludności, a atmosfera strachu narasta. Każdy obawia się donosicieli, zaś zaufanie między sąsiadami zanika. Mężczyźni rozmawiają szeptem, mężczyźni udają, że nie widzą tego, co widzą, a kobiety starają się chronić swoje rodziny przed represjami.

Do góry

„Droga donikąd” streszczenie – część druga: „Tadeusz”

Po kilku dniach Paweł otrzymuje kartkę od Karola, z której wynika, że przyjaciel zatrudnił się w szkolnictwie ludowym. Główny bohater postanawia go odwiedzić, jednak Karol cały czas jest nieobecny – najpierw ma ważne sprawy do załatwienia, potem dostaje przydział na uniwersytecie. Podczas zwiedzania miasta Paweł spotyka Leona i trafia z nim na tajne zgromadzenie, które odbywa się w pralni. Tam Paweł widuje Tadeusza Zakrzewskiego, byłego znajomego i działacza antysowieckiego.

Tadeusz Zakrzewski, działający pod pseudonimem „Pilecki”, to postać wyidealizowana przez Mackiewicza. Człowiek ten nie wikła się w zdrady, skupia się na walce z sowieckim okupantem i robi to na różne sposoby. Pieniądze na swoją działalność organizuje poprzez przemyt, w który wciąga również Pawła. Tadeusz opowiada o różnicach w dostępie do towarów między republikami radzieckimi i o sposobach przetrwania. Zakrzewski uważa, że sytuacja nie pozostawia żadnej innej drogi niż walka zbrojna, bo człowiek pod okupacją sowiecką nie ma już nic do stracenia.

Paweł zaprasza Tadeusza do współpracy, choć początkowo człowiek ten nie sprawia dobrego wrażenia. Podczas jednej z akcji przemytniczych wóz zostaje ostrzelany przez milicję, co prowadzi do ranienia młodego chłopca. Mimo to nikt ich nie wydaje, ponieważ zdrada byłaby uznana za ujmę na honorze. Niestety, Tadeusz Zakrzewski zostaje zdradzony i aresztowany po nieudanej próbie odnalezienia skarbu należącego do właściciela ziemskiego Boguckiego. Pawłowi udaje się uciec dzięki ostrzeżeniu.

Do góry

Romans Pawła z Weroniką – wątek obyczajowy

Romans Pawła z Weroniką stanowi ważny wątek obyczajowy powieści. Weronika to młoda, zielonooka żona handlarza, która szuka szczęścia poza nieudanym małżeństwem. Paweł martwi się o swoją reputację i bezpieczeństwo rodziny, ale nie potrafi zerwać z kochanką. Jego żona Marta wie o romansie, jednak nie okazuje zazdrości – być może z rezygnacji, być może z mądrości życiowej.

Weronika pyta Pawła o przyszłość, robi mu awantury i nie rozumie, dlaczego ten nie chce z nią być na stałe. Paweł odpowiada wymijająco, cały czas rozdarty między obowiązkiem wobec żony a fascynacją młodą kobietą. W rodzinnej wsi Weroniki, w Popiszkach, mieszka jej rodzina, w tym ojciec Weroniki, który później odegra ważną rolę w fabule.

Gajowy idzie z wódką do Rojkiewicza, męża Weroniki, i opowiada mu o wszystkim. Mężczyzna nie wie, na kim ma się zemścić – na żonie czy jej kochanku. Przychodzi Andrzej Bożek, sekretarz sielsowietu, który chce się dowiedzieć, dlaczego Pawła wypuszczono z aresztu. We trójkę dochodzą do wniosku, że Paweł musi mieć jakieś plecy. Franciszek ostrzega innych przed głównym bohaterem.

Do góry

Konrad, Leon i inni – postaci drugoplanowe

Paweł idzie do dawnego znajomego Konrada, który przed wejściem bolszewików był prawnikiem, a teraz pracuje jako nauczyciel fizyki. Konrad z pozoru dobrze funkcjonuje w nowym systemie, jednak odmawia przechowania starej karabeli, którą Paweł chce sprzedać. Główny bohater opuszcza jego dom rozczarowany. Później dowiaduje się, że Konrad został aresztowany, podobnie jak Leon.

Paweł zaczyna podejrzewać, że ktoś ze wsi donosi na niego. Antoni Rymaszewski, obawiając się aresztowania przez Andrzeja Bożka bądź lejtnanta NKGB Czemodanowa, podpisuje dokument o współpracy z Ludowym Komisariatem Bezpieczeństwa Państwowego. Zostaje konfidentem, choć wcześniej sam był ofiarą systemu. Mackiewicz mówi przez to czytelnikowi, że totalitarny system potrafi złamać nawet najsilniejszych.

Tymczasem Karol jeździ po kraju i wygłasza mowy pochwalne na cześć Stalina. Dawny przyjaciel Pawła racjonalizuje swoją postawę, twierdząc, że trzeba się dostosować. Paweł nazywa go kanalią i zrywa z nim wszelkie kontakty. Ta scena pokazuje, jak bolszewizm dzieli społeczność i niszczy więzi między ludźmi.

Do góry

Prorok Oluk i zapowiedź cudu

We wsi Popiszki mieszka młody jedynak Oluk Smolski, który doznaje widzenia i zostaje uznany przez społeczność za proroka. Prorok Oluk przyciąga tłumy, głosząc nadejście cudu, a także zapowiadając wojnę z bolszewikami. NKGB nie widzi w nim początkowo zagrożenia, jednak gdy tłumy wiernych rosną, władze postanawiają wykorzystać tę sytuację.

Weronika spotyka się w Popiszkach z przyjaciółką z dzieciństwa, Anią. Obie kobiety są zafascynowane prorokiem i szukają w jego słowach nadziei na lepszą przyszłość. Proroka odwiedzają setki ludzi, którzy wierzą, że Bóg da im znak i ochroni przed komunistami. Zbierają butelki, jakie Oluk ma napełniać świętą wodą.

Paweł, słysząc o proroku z Puszczy Rudnickiej, początkowo jest sceptyczny. Jednak wydarzenia dnia 17 czerwca zmuszą go do ucieczki właśnie do Popiszek. Cud, którego tak wiele osób się spodziewało, nie staje się – ale konsekwencje tej niezrealizowanej przepowiedni będą dramatyczne dla wszystkich zgromadzonych.

Do góry

„Droga donikąd” – streszczenie – część trzecia: „Weronika”

Masowe deportacje ludności polskiej na Syberię rozpoczynają się 17 czerwca 1940 roku. Milicja zaczyna przegląd ludności we wszystkich wsiach regionu. W przypadku Popiszek akcja jest specjalnie zaplanowana na dzień cudu – Sowieci są przekonani, że nic nadzwyczajnego się nie wydarzy i planują aresztować wszystkich przybyłych po „zdemaskowaniu” fałszywego wizjonera.

Franciszek ostrzega Pawła przed nadchodzącymi aresztowaniami. Paweł i Marta postanawiają uciekać. Żona Pawła jest przerażona – dom wygląda, jakby przeszła przez niego cała armia. Marta płacze, wyrzucając mężowi wszystko, co dotąd skrywała: że ją zdradza, że naraża rodzinę na niebezpieczeństwo. Przyjazd Pawła do domu kończy się dramatyczną rozmową.

Mieszkańcy wioski w większości pozostają bierni wobec aresztowań. W zdecydowanej mierze pozwalają się wywieźć, w żaden sposób nie protestując – być może uważają, że sprzeciw i tak niczego nie zmieni. Ewenementem jest kupiec Rojkiewicz, mąż Weroniki, który przekupuje urzędnika Andrzeja Bożka, by skreślił go z listy deportowanych. Kłamstwo i korupcja stają się jedynymi sposobami na przetrwanie.

Do góry

Ucieczka przez Puszczę Rudnicką

Paweł i Marta uciekają wraz z Weroniką do Popiszek. Po drodze spotykają wielu ludzi chcących zobaczyć cud. Pewnego dnia docierają do rodzinnej wsi Weroniki, gdzie witają ich tłumy wiernych oczekujących na objawienie. Marta podczas tej nocnej wycieczki rozchorowuje się poważnie – gorączkuje i ledwo może się poruszać.

Chorą Martę opiekuje się Weronika wraz ze swoją matką. Paweł próbuje się odnaleźć w nowej sytuacji, spotyka dawnego znajomego, który też znał Tadeusza Zakrzewskiego, ale nie wie, co się z nim stało – zniknął, przepadł. Ludzie żyją nadzieją na cud, który odmieni ich los.

Gdy wybawienie nie nadchodzi, a prorok Oluk zostaje aresztowany, rozpoczyna się pacyfikacja wsi. Każdy, kto udzielił schronienia Pawłowi i Marcie, zostaje wywieziony na Syberię. Weronika informuje Pawła, że ojciec Weroniki i cała jej rodzina zostali aresztowani właśnie dlatego, że pomogli uciekinierom. Kobieta poświęca się w imię miłości do Pawła.

Do góry

Finał powieści – droga donikąd

Paweł i Marta opuszczają chatę w lesie i udają się w podróż. Ich wóz grzęźnie w bagnie pośrodku Puszczy Rudnickiej. Marta, gorączkująca i wycieńczona, pyta Pawła, dokąd zmierzają. On odpowiada zrezygnowany: „Donikąd”. Ten symboliczny dialog nadaje tytuł całej powieści.

Losy bohaterów pozostają nieznane – czytelnik odkładający książkę ma wrażenie, że Paweł ocaleje, brakuje bowiem jedynie dwóch dni do agresji III Rzeszy na ZSRR, która rozpocznie się 22 czerwca 1941 roku. Józef Mackiewicz nosił w sobie wiarę, że bolszewicki, totalitarny system w końcu upadnie, i takie przesłanie kieruje do Czytelnika.

Powieść kończy się w atmosferze niepewności i nadziei jednocześnie. Mackiewicz pokazuje, że nawet w najtrudniejszych czasach ludzie zachowują odwagę, a także potrafią walczyć o prawdę. Historia Pawła i Marty to opowieść o poszukiwaniu wolności w świecie, który ją odbiera.

Do góry

Streszczenie szczegółowe – podsumowanie najważniejszych wątków

„Droga donikąd” Józefa Mackiewicza to wielowymiarowa powieść łącząca wątki: polityczne, historyczne i obyczajowe. Główny bohater Paweł, były dziennikarz, stara się przetrwać okupację sowiecką, zachowując przy tym własne zasady moralne. Jego przyjaciel Karol wybiera drogę kolaboracji, wygłaszając mowy na cześć Stalina, podczas gdy Tadeusz Zakrzewski podejmuje walkę zbrojną i ginie jako bohater.

Romans Pawła z Weroniką pokazuje, jak w trudnych czasach ludzie szukają bliskości i miłości, nawet jeśli prowadzi to do dramatów. Żona Pawła, Marta, akceptuje sytuację z godnością, a Weronika ostatecznie poświęca się, by uratować ukochanego. Prorok Oluk symbolizuje ludową nadzieję na cud, który nigdy nie nadchodzi.

Mackiewicz przedstawia różne postawy wobec totalitaryzmu: od biernej akceptacji, przez kolaborację, po heroiczny opór. Powieść stanowi oskarżenie systemu komunistycznego, a także przestrogę przed każdą ideologią, która stawia kłamstwo ponad prawdę.

Do góry

„Droga donikąd” Józefa Mackiewicza w ujęciu: polonistycznym, kulturowym i historycznym

„Droga donikąd” Józefa Mackiewicza zajmuje szczególne miejsce w literaturze polskiej XX wieku jako jedno z najważniejszych świadectw okupacji sowieckiej Kresów Wschodnich. Powieść ta łączy walory dokumentalne z literackimi, oferując czytelnikowi zarówno wstrząsający obraz historyczny, jak i głęboką refleksję nad ludzką kondycją w obliczu totalitaryzmu.

Ujęcie	Najważniejsze zagadnienia
Polonistyczne	Powieść polityczno-historyczna o cechach realistycznych. Trójczęściowa kompozycja (Karol, Tadeusz, Weronika) odpowiada trzem postawom wobec systemu. Narrator wszechwiedzący prezentuje psychologię postaci. Język stylizowany na gwarę wileńską. Symbolika tytułu odnosi się do beznadziejności walki z totalitaryzmem i ucieczki bohaterów. Intertekstualność – odniesienia do Dostojewskiego, Gogola, Tołstoja w refleksjach o kulturze rosyjskiej.
Kulturowy	Obraz wielokulturowej społeczności Wileńszczyzny: Polacy, Litwini, Białorusini, Żydzi. Motyw proroka Oluka jako wyraz ludowej religijności i desperackiego poszukiwania nadziei. Konfrontacja cywilizacji zachodniej (opartej na prawie rzymskim) z sowieckim barbarzyństwem. Rozpad tradycyjnych więzi społecznych pod wpływem terroru, jak również donosicielstwa. Rola kłamstwa jako fundamentu systemu totalitarnego – zniszczenie zaufania między ludźmi.
Historyczny	Akcja: czerwiec 1940 – czerwiec 1941, tzw. pierwsza okupacja sowiecka Wileńszczyzny. Masowe deportacje ludności polskiej na Syberię (rozpoczęte 17 czerwca 1940 r.). Sowietyzacja: nacjonalizacja, kolektywizacja, likwidacja polskich instytucji. Powstanie Litewskiej SRR (21 VII 1940) i jej włączenie do ZSRR. Finał tuż przed Operacją Barbarossa (22 VI 1941). Autor był naocznym świadkiem opisywanych wydarzeń.

Dzieło Mackiewicza pozostaje aktualne jako przestroga przed totalitaryzmem każdego rodzaju oraz jako hołd złożony tym, którzy mieli odwagę zachować prawdę w czasach powszechnego kłamstwa.

Do góry

Najważniejsze pytania i odpowiedzi – „Droga donikąd” do matury

1. Kim jest główny bohater powieści i jaka jest jego postawa wobec systemu sowieckiego?

Główny bohater to Paweł, były dziennikarz, który po upadku spółki wydawniczej pracuje jako drwal i furman. Jest zdeklarowanym antykomunistą, który odmawia współpracy z systemem, choć naraża się tym na represje. Jego bunt moralny kontrastuje z postawą przyjaciela Karola, który wybiera kolaborację.

2. Jakie trzy postawy wobec totalitaryzmu prezentują bohaterowie powieści?

Trzy główne postawy to: opór (Tadeusz Zakrzewski – walka zbrojna i przemyt), dostosowanie się (Karol – propaganda na rzecz Stalina), bierna akceptacja połączona z próbą zachowania godności (Paweł – odmowa współpracy bez aktywnej walki). Dodatkowo pojawia się postawa donosicielstwa (Franciszek, Antoni Rymaszewski).

3. Czym jest tytułowa „droga donikąd”?

Tytuł ma znaczenie wielowarstwowe: dosłownie to ucieczka Pawła i Marty przez bagna, zakończona słowami „Donikąd”. Symbolicznie oznacza beznadziejność walki z totalitaryzmem, bezsens oporu w obliczu wszechmocnego systemu, a także duchowe zagubienie człowieka pozbawionego wolności oraz nadziei.

4. Jaką rolę w powieści pełni postać proroka Oluka?

Prorok Oluk symbolizuje ludową religijność i desperackie poszukiwanie nadziei w obliczu terroru. Jego przepowiednia cudu na 17 czerwca przyciąga tłumy, ale niespełniona obietnica staje się pretekstem do masowych aresztowań. Postać ta pokazuje, jak system wykorzystuje nawet religijne nadzieje ludzi przeciwko nim samym.

5. Jak Mackiewicz przedstawia mechanizmy funkcjonowania systemu totalitarnego?

Mackiewicz ukazuje: terror i inwigilację (NKGB, donosiciele), manipulację strachem (przesłuchania, groźby deportacji), niszczenie więzi społecznych (sąsiad donosi na sąsiada), legitymizację kłamstwa (propaganda, fałszowanie rzeczywistości), dehumanizację (traktowanie ludzi jak przedmioty do wywózki). System niszczy nie tylko ciała, ale przede wszystkim dusze.

6. Jakie znaczenie ma wątek romansu Pawła z Weroniką?

Romans pokazuje poszukiwanie bliskości, jak też miłości w czasach terroru. Weronika ucieka od nieudanego małżeństwa, Paweł szuka pocieszenia poza monotonią codzienności. Wątek ten humanizuje bohaterów, pokazując ich słabości, ale też zdolność do poświęcenia – Weronika ostatecznie ryzykuje życie dla ukochanego.

7. Dlaczego powieść została wydana na emigracji i jaki jest jej status w literaturze polskiej?

Mackiewicz wydał powieść w 1955 roku na emigracji, gdyż w PRL treść antybolszewicka była cenzurowana. Dzieło przez dekady pozostawało nieznane w kraju. Dziś uznawane jest za jedno z najważniejszych świadectw literackich okupacji sowieckiej, łączące wartość dokumentalną z wysokimi walorami artystycznymi.

8. Jak powieść przedstawia różnice między kulturą rosyjską a sowiecką?

Przez postać księdza Mackiewicz rozróżnia naród rosyjski od sowieckiego. Odwołując się do literatury (Gogol, Tołstoj, Dostojewski), bohater zauważa, że w czasach caratu powstawały dzieła krytyczne wobec władzy. W systemie komunistycznym twórcy piszą pod dyktando, a wszelka krytyka jest niemożliwa. Bolszewizm to dla Mackiewicza antycywilizacja.

9. Jakie konteksty historyczne są niezbędne do zrozumienia powieści?

Najważniejsze konteksty to: pakt Ribbentrop-Mołotow (1939) i zajęcie Wileńszczyzny przez ZSRR, powstanie Litewskiej SRR (lipiec 1940), masowe deportacje Polaków na Syberię (1940–1941), mechanizmy sowietyzacji (nacjonalizacja, kolektywizacja), tuż przed Operacją Barbarossa (22 VI 1941), która kończy pierwszą okupację sowiecką.

10. Co oznacza zdanie „Cud się nie stał” i jakie ma znaczenie dla wymowy utworu?

Niespełniona przepowiednia proroka Oluka symbolizuje kruszenie nadziei i zwycięstwo brutalnej rzeczywistości nad wiarą w wyższą sprawiedliwość. Jednocześnie Mackiewicz sugeruje, że prawdziwy cud – upadek komunizmu – nadejdzie, choć nie w sposób, jakiego oczekiwali wierni. To przesłanie nadziei kierowane do czytelnika.

Do góry